Winkler Prins Encyclopedie

E. de Bruyne, G.B.J. Hiltermann en H.R. Hoetink (1947)

Gepubliceerd op 18-10-2023

OOST-PRUISEN

betekenis & definitie

voormalige Pruisische provincie, tot 1945 deel uitmakend van Duitsland. Sindsdien is het zuidelijk deel bij Polen, het noordelijk deel, w.o. de oude hoofdstad Koningsbergen, bij de Sovjet-Unie ingelijfd.

GESCHIEDENIS

De Pruisische provincie Oost-Pruisen ontstond in 1772, toen Frederik de Grote bij de eerste Poolse Deling Pommerellen en Kulmerland verkreeg, waarvan hij de provincie West-Pruisen maakte. Ermland werd toen bij Oost-Pruisen ingelijfd, maar Marienwerder kwam bij West-Pruisen. (Voor de vorige geschiedenis z Pruisen.) In 1806 werd Oost-Pruisen bijna geheel door de Fransen bezet. Na de ondergang van Napoleons „Grote leger” in de Tocht naar Rusland (1812) had hier de „Deutsche Erhebung” onder Yorck von Wartensleben plaats, toen koning Frederik Willem III te Berlijn nog aarzelde zich tegen Frankrijk te keren. Na 1815 was er onder de Oostpruisische edelen en burgers een partij, die voortzetting van de hervormingen van vom Stein en von Hardenberg verlangde, benevens inlossing van Frederik Willems belofte, een grondwet te zullen geven. Ook na 1848 bleef Oost-Pruisen voor een goed deel liberaal. Hier ontstond de Fortschrittspartei , waarmee Bismarck jarenlang overhoop gelegen heeft.

Na 1870 echter, toen de agrarische beweging tegen de dalende prijzen der landbouwartikelen over de hele wereld opstak, won de conservatieve partij voorgoed. Van 1824-1878 waren West- en Oost-Pruisen tot één provincie verenigd. Gedurende Wereldoorlog I drongen de Russen twee keer in Oost-Pruisen binnen. De eerste keer werden zij door de slagen bij Tannenberg (23-31 Aug.) en bij de Masoerische Meren (5-15 Sept. 1914), de tweede keer door de winterslag in Masoeren (4-22 Febr. 1915) er weer uit verdreven. Door de Vrede van Versailles kwam Soldau aan Polen en het Memelgebied onder opperhoogheid der Entente. Later kwam het aan Litauen.

In 1939 keerde Memel terug tot Oost-Pruisen. Tijdens Wereldoorlog II werd deze provincie tijdelijk uitgebreid met het Poolse district Soewalki. In Jan. 1945 veroverden de Russen Oost-Pruisen. Na de capitulatie van Duitsland werd de provincie verdeeld tussen de Sovjet-Unie en Polen.

Lit.: Horn, Die Verwaltung Ostpreussens seit der Säkularisation (1890); Rachel, Deutsche Staatenbildung und Deutsche Kultur im Preussenlande (1931).