Leiden betekenis & definitie

Toen de Spanjaarden in 1573 de stad belegerden was Leiden echt in last. De bevolking zuchtte onder epidemieën en ernstige hongersnood. Duizenden Leidenaren stierven. Aan de ellende kwam pas een einde toen de watergeuzen de dijken doorstaken en de Spanjaarden hals over kop een droog heenkomen zochten.

Op 3 oktober 1574 werd Leiden ontzet. De geuzen brachten voor de uitgehongerde bevolking haring en wittebrood mee. Elk jaar op 3 oktober, herdenkt Leiden het Ontzet met grootste feesten. En natuurlijk met haring en wittebrood. De stamppot had ongetwijfeld een andere receptuur dan wij tegenwoordig gewend zijn, want een van de belangrijkste ingrediënten, de aardappel, was in de 16de eeuw in onze streken nog onbekend.

Prins Willem van Oranje beloonde de moed en volharding van de Leidenaren met de stichting van de eerste universiteit in de Noordelijke Nederlanden (het zuidelijke deel van de lage landen bezat al sinds 1425 een universiteit, in Leuven). De nieuwe universiteit vond onderdak in een ontruimd klooster aan het Rapenburg. Nog steeds bevinden zich hier het Academiegebouw met het beruchte zweetkamertje en de Hortus Botanicus*, gesticht in 1590.

In de bibliotheek van de Leidse universiteit bevindt zich het oudste Nederlandse handschrift dat in eigen land bewaard wordt. Het is een manuscript over het leven van Sint-Martinus en werd rond 1050 gekalligrafeerd in Utrecht. Het alleroudste Nederlandse handschrift bevindt zich in Berlijn.

De Leidse Hortus Botanicus is de oudste botanische tuin van ons land en een van de vier oudste hortussen in de wereld. Van de eerste tuin uit 1590 is een reconstructie gemaakt: de Clusiustuin. Bezoekers vinden er verder oude bomen, een systeemtuin, tropische kassen met bijzondere aronskelken, orchideeën en vleesetende planten, een Japanse tuin en een winterkas met subtropische gewassen.

Hoogtepunten uit de waslijst van 6000 soorten zijn onder andere een goudenregen uit 1601 en de Victoria Amazonica. Deze Zuid-Amerikaanse telg uit de familie van de waterlelies heeft bladeren met een diameter van soms wel 2 meter. Ze kunnen een gewicht van 50 kilo torsen. De 'koningin der watelelies' brengt de grootste bloem ter wereld voort. Die bloeit overigens maar twee nachten. De eerste avond opent de knop zich tot een schitterende witte bloem en verspreidt een ananasachtige geur. Tijdens de tweede nacht is de bloem rozerood verkleurd. Tegen de avond zakt de vorstelijke reuzenwaterlelie majestueus onder water.

In de Leidse Hortus plantte de kruidkundige Carolus Clusius aan het einde van de 16de eeuw de eerste tulpen in Nederland. Hij bemachtigde de bolletjes in Turkije. In Nederland viel de allochtone bloem in goede aarde. In de eerste helft van de 17de eeuw was de tulp zelfs zo gewild, dat er astronomische bedragen voor werden neergeteld. Die gekte ging de geschiedenis in als de tulpomania. Op het hoogtepunt van die windhandel, in 1637, moest voor drie bollen van de Semper Augustus 30.000 gulden worden neergeteld. Ter vergelijking: een Amsterdams grachtenpand kostte in die tijd 10.000 gulden.

Tegenwoordig produceert ons land zo'n twee miljard bollen per jaar. Het merendeel gaat de grens over. Met de tulp zit Nederland op rozen. De bolbloem is een echt 'landmark'. Dat is public-relationsvaktaal voor een nationaal symbool. Andere uithangborden van het Holland-imago zijn de molens, klompen, kaasmeisjes en natuurlijk Amsterdam, met al z'n goede en slechte kanten. Het ijzersterke duo tulpen en Amsterdam leverde zelfs een wereldhit op: 'Als de lente komt dan stuur ik jou tulpen uit Amsterdam.' De eerlijkheid gebiedt dat die getoonzette Holland-promotie oorspronkelijk van Duitse komaf is en 'Rosen aus Amsterdam' bezong. Adres: Rapenburg 73.

Al in 1574 hield de faculteit wiskunde van de Universiteit van Leiden zich bezig met de sterrenkunde. In 1632 verrees de eerste sterrenwacht op het dak van het Academiegebouw. Deze werd in 1861 vervangen door de huidige Sterrenwacht Leiden. De oudste sterrenwacht van Nederland beschikt over zes koepels met onder meer de grootste lenzenkijker van ons land. Voor kenners: de gigant heeft een diameter van 34 centimeter en een brandpuntsafstand van 5 meter en 24 cm. De Sterrenwacht Leiden is alleen tijdens de landelijke Sterrenkijkdagen en de Nationale Wetenschapsdag open voor het publiek.

In 1612 werd professor Ludolf van Ceulen begraven in de Pieterskerk. Hij maakte naam met een publicatie waarin het getal pi (dit drukt de verhouding uit tussen de middellijn en de omtrek van een cirkel) uitgerekend was tot 35 cijfers achter de komma. De eerste vermelding van al dat rekenwerk staat op zijn grafsteen, een unieke plek voor een wetenschappelijk resultaat. Deze opmerkelijke steen is helaas al meer dan 150 jaar zoek. In juli 2000 onthulde het Wiskundig Genootschap in de Pieterskerk een nieuwe gedenksteen ter nagedachtenis aan Ludolf van Ceulen. Natuurlijk staat daar ook een cirkel op met de cijferreeks 3,1415926 enzovoort.

Voor veel Amerikanen is Leiden en met name de Pieterskerk onlosmakelijk verbonden met de zogenaamde Pilgrim Fathers, die een belangrijke rol speelden in de begintijd van de kolonisatie van Noord-Amerika (zie: Rotterdam Delfshaven). Aangenomen wordt dat de Leidse viering van 3 oktober Amerika inspireerde tot Thanksgiving Day. In de Pieterskerk is een kleine expositie over de bouw- en gebruiksgeschiedenis van de kerk met grafvondsten, foto's en de 'Leidse mummie'. Regelmatig zijn er thema-exposities. Adres: Pieterskerkhof 1a.

Rijksmuseum Het Koninklijk Penningkabinet bezit zo'n 200.000 objecten en behoort daarmee tot de grootste muntmusea in de wereld. Het beheert de nationale verzameling munten, papiergeld, penningen, gesneden stenen en zegelstempels. Op het gebied van Nederlandse munten en penningen is de verzameling de beste in de wereld. Maar er is ook een belangrijke afdeling buitenlandse objecten. De oudste voorwerpen zijn zegelstempels uit Mesopotamië van ongeveer 5000 jaar oud. Tot de topstukken behoort de Grote Camee, een van de drie grootste in de wereld. Trots van het museum was een opgedoken baar goud uit het VOC-schip Leimuiden, dat in 1770 voor de kust van Kaapverdië verging. Het was tot nu toe het enig overgebleven en teruggevonden exemplaar van alle goudbaren die de Verenigde Oost-Indische Compagnie exporteerde om er in verre landen munten van te maken. Of dit unieke stukje cultuurhistorisch erfgoed nog bestaat is een raadsel, want de baar werd begin 2000 gestolen.

Vanwege het gespecialiseerde verzamelgebied fungeert het Penningkabinet tevens als informatiecentrum voor Nederland. Elke woensdagmiddag is er een museumspreekuur. Adres: Rapenburg 28.

Schijn bedriegt. Maria van Linden-Swanenburg leek zo'n lief, onschuldig omaatje. Ze stond altijd voor iedereen klaar. Vandaar haar bijnaam Goede Mie. Maar toen het in 1885 opviel dat er toch wel erg veel familieleden en buurtgenoten op mysterieuze wijze overleden, ontmaskerde de politie Goede Mie als de grootste gifmengster uit de Nederlandse geschiedenis. Zij vergiftigde 102 mensen om de uitkeringen van de begrafenisverzekeringen te innen. Dat was mogelijk omdat iedereen in die tijd een verzekering op een ander kon afsluiten. Het systeem kende geen controle. De Leidse gifmengster werd tot levenslang veroordeeld. Tijdens haar proces kwamen tal van schrijnende toestanden in de arbeiderswijken aan het licht. Leiden werd wakker geschud en plaatste het lot van de arbeidersbevolking hoger op de politieke agenda.

Goede Mie stierf in 1915 in de gevangenis. Zij werd 76 jaar oud. Stedelijk Museum De Lakenhal toont enkele herinneringen aan de gifmengster. De vaste collectie bestaat verder uit kunstnijverheid, schilderkunst van Hollandse meesters uit de 17de tot de 20ste eeuw (onder anderen Rembrandt, Jan Steen, Jan van Goyen en Gerard Dou) en een historische afdeling gewijd aan de geschiedenis van Leiden en de Leidse lakenindustrie. Adres: Oude Singel 32.

Het Nationaal Natuurhistorisch Museum Naturalis bezit tien miljoen objecten. Het heeft daarmee niet alleen de grootste museumcollectie van Nederland, maar behoort ook tot de absolute wereldtop. In een vitrine vervaardigd van kogelvrij glas liggen de meest waardevolle objecten van het hele museum: een 1 miljoen jaar oude, originele schedelkap, kies en dijbeen van de Pithecantropus Erectus. Het is 's werelds eerste gevonden missing link, de ontbrekende schakel tussen aap en mens. Wetenschappers uit de hele wereld komen naar Leiden om de unieke overblijfselen te bekijken.

De resten van onze verre, verre, verre voorouder werden in 1891 op het eiland Java ontdekt door de Nederlandse arts Eugène Dubois, een aanhanger van Darwin. Vanwege de geringe herseninhoud dacht Dubois aanvankelijk met een nieuw soort mensaap van doen te hebben. Pas toen hij enige maanden later het bijbehorende dijbeen vond, streepte hij in zijn logboek de naam Antropopithecus door en doopte zijn man Pithecantropus Erectus, de rechtop lopende aapmens.

Andere beroemde toppers in Naturalis zijn de grootste collectie mammoetfossielen ter wereld, het enige mannelijke exemplaar van de uitgestorven blauwbok en de grootste collectie lemuren van Madagaskar. De collectie bestaat verder uit twee dinosauriërs (waaronder de 18 meter lange Camarasaurus en het grootste echte dinosaurusskelet in Nederland). Er zijn enkele megacollecties, bijvoorbeeld 1,5 miljoen vlinders, 1,5 miljoen kevers, ruim 2,2 miljoen ongewervelde dieren, 2,6 miljoen fossielen en ruim 5,2 miljoen insecten.

Hallo, bent u daar nog? Dan gaan we door.

Aandacht is er ook voor de schuivende continenten, het ontstaan van aardbevingen en vulkaanuitbarstingen, ecosystemen, de schoonheid van het tropisch regenwoud, de natuur en de cultuur van het oude Egypte, de Tao, de islam en het ontstaan van de aarde en het heelal. Zeven permanente exposities tonen een selectie uit die immense schatkamer. Een bezoek aan Naturalis is een reis door een geschiedenis van miljoenen eeuwen. Om de weg niet kwijt te raken zijn er speurtochten en Naturalis beschikt over een uniek Natuurtheater, met de grootste vrij hangende vitrine in Nederland. De reusachtige kijkkast weegt 21.000 kilo. Bezoekers kunnen er van alle kanten doorheen kijken en lopen. Het verbindende element is 's werelds grootste en meest complete stamboom van het leven op aarde. Met zijn wirwar van buizen en 84.000 lampjes lijkt de constructie op een gigantische octopus die zijn tentakels in alle richtingen uitspreidt. Adres: Darwinweg 2.

Met een collectie van 80.000 voorwerpen is het in 1818 opgerichte Rijksmuseum van Oudheden (RMO) het grootste en belangrijkste archeologische museum van Nederland. Voor een breed en gevarieerd publiek is er van alles te genieten op het gebied van de beschavingen van het Oude Egypte, het Nabije Oosten, de Klassieke Wereld en het vroege Nederland vanaf 250.000 jaar geleden.

Het RMO is het enige museum dat een volledig en samenhangend beeld van de vroegste geschiedenis van Nederland toont.

Op hun tijdreis door de prilste Nederlandse geschiedenis maken bezoekers onder meer kennis met de eerste en grootste vikingschat ooit in Nederland gevonden. De kostbaarheden zaten in een aardewerken potje dat in 1996 op het voormalige eiland Wieringen in de kop van Noord-Holland werd gevonden. Het potje bevatte sieraden, zilverbaren en munten. Een schat van deze omvang en kwaliteit is in Nederland nooit eerder gevonden. De voorwerpen dateren uit de 6de tot en met de 10de eeuw en blijken afkomstig uit Scandinavië en met name uit Denemarken. Vermoedelijk was de eigenaar een Deense noorman die zijn rijkdommen meenam met het plan zich op Wieringen te vestigen. Opvallend is dat dit niet overeenkomt met het gevestigde beeld van plunderende en veroverende noormannen. De schat is waarschijnlijk kort na het midden van de 9de eeuw begraven. Waarom de kostbaarheden in de grond zijn gestopt is een raadsel (zie ook: Den Oever, NH).

Met zijn vele mummies, grafkisten en beeldhouwwerken behoort de afdeling Egypte van het RMO tot de tien belangrijkste Egypte-collecties in de wereld. Stralend middelpunt is de Isis-tempel, een van de heiligdommen uit het dorpje Taffeh die in 1960 moesten worden afgebroken omdat zij anders in het stuwmeer van de Grote Aswandam zouden verzinken. Egypte schonk de tempel van Taffeh in 1969 aan Nederland als dank voor een bijdrage aan de UNESCO-actie tot redding van de Nubische monumenten. Het heiligdom is in 1978 in Leiden herbouwd in een speciaal daarvoor verbouwde zaal van het museum. Het RMO bezit daarmee een van de twee intacte Egyptische tempels in de wereld die in een binnenruimte staan opgesteld. De andere is te vinden in het Metropolitan Museum of Art in New York. Adres: Rapenburg 28.

Het enige modelbouwmuseum in Nederland toont alle facetten van priegelwerk op schaal. Alle modelbouwtechnieken passeren de revue. Natuurlijk zijn er ook schaalmodellen te zien. De collectie is onderverdeeld in lucht- en ruimtevaart, scheepsbouw en havens, modelauto's, diorama's, stoom- en industriemachines, spoor- en tramwegen, houtbouw, tinnen figuren, poppenhuizen en maquettes. Adres: Noordeinde 2a.

In de Groenoordhallen klinkt elke maandagochtend vanaf half zeven het handjeklap op de grootste veemarkt in nuchtere kalveren in Nederland. De aanvoer bedraagt gemiddeld uit 2200 dieren. Daarmee staat Leiden op de Europese ranglijst op de tweede plaats. Op maandagochtend wordt tot 10 uur onder andere ook slachtvee verhandeld. Dinsdag is er van 7 tot 14 uur een markt voor gebruiks- en slachtvee. Adres: Willem de Zwijgerlaan 2.

TIP: De grootste veemarkt van Nederland is te vinden in Leeuwarden* (Fr).

De grootste zonnewijzer ter wereld prijkt sinds 1983 aan de gevel van de voormalige meelfabriek De Sleutels. Op een wijzerplaat van 27 x 33 meter illustreert de slagschaduw van de 15 meter lange wijzer de juistheid van de Latijnse zinspreuk Tempus ruit, hora fluit (De tijd snelt voort, het uur vervliegt). De zonnewijzer weegt 645 kilo. Adres: Oosterkerkstraat 18.

TIP: Ook op de begraafplaats De Eshof in het Groningse Haren staat sinds 1918 een reusachtige zonnewijzer.

Leiden is de eerste stad met 'sprekende gevels'. Wie ernaar wil luisteren kan bij de VVV een draagbare audiospeler huren (legitimatie verplicht). Dat hightech speeltje schakelt automatisch in zodra de stadswandelaar in de buurt komt van een van de panden, die door de audiotour aan elkaar worden gepraat. Op boeiende wijze licht de gevel de doopceel van het gebouw. Keuze genoeg, want met meer dan 1320 monumenten is Leiden de derde monumentenstad van ons land.

TIP: Er zijn ook 'sprekende gevel'-wandelingen in Delft* en Dordrecht*.

Hoog boven het centrum van Leiden verheft zich de middeleeuwse ringburcht. Het is een van de oudste burchten van Nederland. Het bolwerk heeft een diameter van 35 meter en staat boven op een kunstmatige heuvel, die rond 1200 bijeen werd geschept. Voor de bouw van de muren gebruikten de metselaars onder meer het puin dat afkomstig was van Romeinse ruïnes. In tijden van gevaar zochten de bewoners van Leiden een veilig heenkomen achter de dikke muren. Later veranderde de burcht in een lustoord. Wie via de hoofdpoort aan de Burgsteeg naar boven klimt wordt beloond met een schitterend uitzicht over de stad.

Wie door de toegangspoort aan de Hooigracht het intieme Sint-Annahofje binnenstapt, belandt in een oase van rust. Midden op de hof van het Top 100-monument prijkt een pomp uit 1764. Daaromheen een handjevol woninkjes. Hoewel ze, weliswaar met oude materialen, in 1939-1941 zijn herbouwd, ziet alles er heel authentiek uit. Tussen de huisjes staat een 14de-eeuwse kapel. Enkele ramen en een deel van de inventaris zijn grotendeels authentiek.

Op de molenwerf tussen de Oude Rijn (hier Galgewater genoemd) en de Haagweg stonden vroeger drie houtzaagmolens. Daarvan is er slechts één over, De Heesterboom. Maar dat is dan ook een zeer fraaie. De Heesterboom geldt als de meest gave houtzaagmolen van ons land en is daarom opgenomen in de Monumenten Top 100. Het unieke staaltje industrieel erfgoed dateert uit 1804 en is uitgerust met drie zaagramen. Aan weerszijden van de molen staan houten zaagschuren. Van 1920 tot 1960 was de molen buiten bedrijf. Maar na een ingrijpende restauratie zaagt De Heesterboom weer van dik hout planken. Adres: Haagweg 57.

Een legaat van Johannes Thysius stelde Arent van 's-Gravesande in 1654-1655 in staat de Bibliotheek Thysiana te bouwen. Niet alleen het gebouw is opmerkelijk, ook vanuit cultuurhistorisch oogpunt is de bouw van de bibliotheek van belang, omdat daarmee het boekenbestand van een vooraanstaand humanist als één geheel werd bewaard. De bibliotheek levert daardoor ook een bijdrage aan de geschiedenis van het boek. Het Top 100-monument staat aan het Rapenburg 25.