WoordHoek

Ewoud Sanders (2024)

Gepubliceerd op 27-02-2024

Dictator

betekenis & definitie

Ooit was dictator een neutraal woord. Sinds kort maakt het overuren.

In het Romeinse Rijk werd de regeringsmacht onder normale omstandigheden uitgeoefend door twee consuls met gelijke bevoegdheden. Alleen onder buitengewone omstandigheden werd er een dictator benoemd. In het Latijn betekent dit ‘bevelhebber’. Het ging om een alleenheerser die onbeperkte macht bezat over leven en dood. Het was de bedoeling dat zo’n dictator z’n ambt zou neerleggen als de situatie weer normaal was geworden, maar enkele keizers – onder wie Julius Caesar – behielden deze macht voor de rest van hun leven. Daardoor kreeg het woord dictator, dat we in het Nederlands kennen sinds het begin van de zeventiende eeuw, een negatieve klank.

Met de gevoelswaarde van woorden is het soms wonderlijk gesteld. Om het persoonlijk te houden: ja, ook voor mij had dictator een negatieve lading, maar de moord op Navalny heeft dit woord nog zwaarder en zwarter gemaakt. Natuurlijk weet ik uit de geschiedenisboeken hoe meedogenloos mensen als Hitler, Stalin en Mao zijn geweest. En Poetin is momenteel zeker niet de enige dictator. Maar eerst die moord op Navalny en vervolgens het schaamteloze gesol met zijn overschot: niet eerder voelde ik van zo nabij wat een dictatuur kan betekenen. De bruutheid, boosaardigheid en meedogenloosheid ervan – het is bijna niet te bevatten.

Een levensgevaarlijke vent
Kennelijk voelen meer mensen dat zo, want het woord dictator maakt opeens overuren. ‘Deskundigen eensgezind na dood Navalny: “Poetin is een dictator”’, kopte RTL Nieuws vorige week. Elders las ik: ‘Poetin: Van arme vechtersbaas tot dictator.’ En: ‘De rancuneuze dictator Poetin heeft iedere rationaliteit verloren.’

Zelfs Thierry Baudet lijkt tot inzicht te zijn gekomen. Begin 2022, toen de omsingeling van Oekraïne al was voltooid, noemde de FvD-leider de Russische president nog ‘een prachtige vent’ en ‘de leider van conservatief Europa’. Maar een paar dagen geleden zei hij in een interview met Robert Jensen: ‘Er wordt gezegd dat ik pro-Poetin zou zijn, maar ik ben helemaal niet pro-Poetin. Ik vind Poetin een levensgevaarlijke vent, ik vertrouw hem voor geen meter.’

Van prachtvent tot levensgevaarlijke vent – het kan verkeren. Meteen daarna zegt Baudet overigens dat hij geen enkele wereldleider vertrouwt, omdat je die positie alleen kunt bereiken als je ‘valse, gemene spelletjes hebt gespeeld’. In feite speelt Baudet daarmee zelf een nogal vals spelletje. Immers, toen hij de Russische president kwalificeerde als een prachtige vent, was Poetin al een wereldleider. Baudet gaat zelfs een stapje verder: ook hij noemt Poetin nu ‘een hele gevaarlijke dictator’.

Een biertje met Poetin
Ik heb een beetje te doen met Máxima en Willem-Alexander. In 2014 dronken zij in Rusland nog gezellig een biertje met Poetin. Een maand later veroverde Rusland de Krim. Natuurlijk konden zij dat niet weten, maar het is toch alsof je hebt zitten proosten met Hitler. Of in ieder met een meedogenloze massamoordenaar. Overigens hebben veel meer Bekende Nederlanders Poetins hand geschud, kijk maar eens op internet. Beatrix, Mark Rutte, Frans Timmermans, de lijst is lang. In 2013 was Poetin zelfs nog even in Voorschoten, op bezoek bij zijn dochter Maria, die daar toen een penthouse bewoonde met haar Nederlandse vriend.

De beste kwalificatie van Poetin komt wellicht van president Zelensky. Bij zijn bezoek aan Boetsja, waar de Russen in april 2022 een massaslachting aanrichtten, zei hij: ‘Ik heb het idee dat de duivel geen fantasiefiguur is. Hij loopt hier nu op aarde en dit is zijn werk.’

Ook die vergelijking heeft inmiddels wortel geschoten. ‘Poetin kun je alleen maar militair klein krijgen; die man is de duivel zelf, hij ontvoert zelfs kinderen’, zei Arend Jan Boekestijn vorig jaar in een podcast.

Dictator, duivel, ‘de wrede almacht van Poetin’ (een citaat uit de NRC van vorige week): het lijkt wellicht zwaar aangezet, maar ik denk dat veel mensen dit momenteel zo voelen: Poetin als het ultieme kwaad.