WoordHoek

Ewoud Sanders (2024)

Gepubliceerd op 14-05-2024

Deadline

betekenis & definitie

Uiterlijk morgen – 15 mei – moet blijken of de vier formerende partijen met elkaar gaan samenwerken. Hoe hard die deadline precies is valt nog te bezien, maar voor de frequentie van het woord deadline maakt dat niet uit: dat hoor en lees je nu overal.

Ik ben historicus en journalist. Als journalist heb je doorlopend met deadlines te maken. Zeker aan het begin van mijn loopbaan stoorde dat woord me. Hoezo deadline? Wat heeft de dood in dit woord te zoeken? En wat is eigenlijk de beste Nederlandse vertaling ervan?

Naar dat laatste is vaak gezocht. Kijk maar eens op ENSIE. Daar kun je nu grasduinen in 507 woordenboeken en encyclopedieën. Als Nederlandse equivalenten staan daar onder meer: inleverdatum, sluitingstermijn, sluitingstijd, sluittijd, einddatum, tijdschreef, vervaldatum en tijdslimiet.

Doodslijn
Het Engels kent de woordcombinatie dead line sinds het begin van de negentiende eeuw. De oorspronkelijke betekenis was een touw of koord om vissen mee te vangen. Het ging om een strak koord dat op één plaats diende te blijven, ik neem aan met een net of haak eraan.

Betekenis twee volgde in de tweede helft van de negentiende eeuw, in het Amerikaans-Engels. Tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog, die duurde van 1861 tot 1865, werden rondom militaire gevangenissen grenslijnen getrokken met touwen. Gevangenen die deze touwen overstaken, liepen het risico te worden neergeschoten en gedood.

Het bestaan van dergelijke dodelijke grenslijnen werd overigens al vroeg in de Nederlandstalige pers gesignaleerd. Eind 1865 citeerde de Java-bode een getuigenis van een Amerikaanse officier. Hij had Andersonville Prison bezocht, een gevangenis in Georgia:

‘In vroegeren tijd waren er slechts 6000 of 7000 gevangenen, later waren er 33.000. Hij getuigde ook van het bestaan der grens-linie of verboden kring (“dead line”) en van het feit, dat jagthonden gebruikt werden om ontsnapte gevangenen op te sporen.’

Uiterste tijd of datum
De huidige betekenis – uiterste tijd of datum – ontstond eveneens in het Amerikaans-Engels. ‘Geen enkel lid mag werk aanvaarden bij een krant of drukkerij waar de werkgever een taak of “deadline” oplegt’, decreteerde een Amerikaanse drukkersvakbond in 1893. Een curieuze bepaling, maar dat terzijde.

‘Deadline at Eleven!’ is de titel van een Amerikaanse film die in 1921 ook in Nederland te zien was. Een jaar later volgde de film ‘Across the deadline’, in sommige krantenadvertenties vertaald als ‘Over de doodslijn’. Een Nederlandstalige krant in de VS meldde in 1930 dat de Amerikaanse marine een leeftijdsgrens had ingesteld. ‘De 48-jarigen leeftijd is de zoogenaamde “deadline”. Dat is, als iemand 48 jaar oud geworden is, dan kan men hem niet meer gebruiken.’

Adolf Hitler
Niet lang daarna vinden we een voorbeeld van de betekenis die nu dominant is geworden, dus: uiterste datum of tijd. In 1937 schreef een Nederlandse correspondent in Het nieuws van den dag voor Nederlandsch-Indië: ‘Drie uur ’s nachts is mijn “deadline”, zooals zulks in de vaktaal heet.’

Maar deadline bleef zeker niet beperkt tot de journalistieke vaktaal. Vanaf het eind van de jaren dertig vinden we het met grote regelmaat in verband met politieke onderhandelingen, net als nu. Gaat het momenteel om onderhandelingen tussen de PVV, VVD, NSC en BBB, in aanloop naar de Tweede Wereldoorlog lees je vooral over deadlines die werden opgelegd aan Adolf Hitler. Zo meldde een krant in 1938, in een cascade van koppen:

‘De Pers is uiterst pessimistisch. Verantwoordelijkheid naar Praag verschoven. “Deadline” wordt op 1 october gesteld. Vele drukke conferenties.’

Zoals bekend leidden die deadlines niet tot het gewenste resultaat.