Woordenboek van Populair Taalgebruik

Marc De Coster (2020-2024)

Gepubliceerd op 18-05-2024

cirkelzaag des geloofs

betekenis & definitie

(1966) (inf.) bijnaam van het harmonium of traporgel (een instrument dat vanaf het begin van de 19e eeuw werd gebouwd). Zo genoemd vanwege het geestelijke repertoire en het type klank. De Nederlandse singer-songwriter Meindert Talma, zelf afkomstig uit strenggelovige kring in het Friese Surhuisterveen, maakte ooit volgend liedje: “Ploeterend op de pedalen/ trapte ik me een ongeluk. Na een liedje op die psalmenpomp/ zat ik helemaal stuk. De gereformeerde hometrainer was ooit misschien in de mode/ maar zelf moest ik niets hebben van die halleluja-commode. Ik zwoegde en vervloekte/ de cirkelzaag des geloofs.” Syn.: gereformeerde* hometrainer; halleluja*-commode; hijgend* hert; jammerkast*; kreunkast*; psalmenpomp*; tweerijer*.

• In kerkelijk Engeland vond men de resultaten van dit Italiaans mechaniek kennelijk beter dan hetgeen een mens op zondagmorgen uit de orgelpijpen kon brouwen en men verving in sommige kerken de dorpsorganist door een gewijd soort orgeldraaier, al kon deze de befaamde tel-achter van de gemeente nooit meer inhalen. Een vaste voorloper dit pierementaal-kerkorgel, van het evangelisatie-orgel, dat, als een cirkelzaag des geloofs op Wielen, Hilversum eenmaal per week in galmende extase probeert te brengen. (De Volkskrant, 23/06/1966)
• Louis van Dijk, die via het harmonium — de cirkelzaag des geloofs — is opgeklommen van jazz-musicus tot entertainer, zegt over dat laatste: 'Mensen, die van mijn muziek houden, hebben een hele dag kantoor-ellende achter de rug, hebben in een file gezeten om thuis te komen. De warmte van mijn muziek moet die ellende compenseren. (Trouw, 12/04/1973)
• Wie even de lijd vindt ook te luisteren naar het gruwelijke liedje dat De Corte zingt over de vogels die hij heeft losgelaten en daarin zijn diepe pessimisme wil meevoelen is mogelijk nog beter uit. Een grapje mag ik de lezer niet onthouden: Van Dijk noemt een harmonium een psalmenpomp. De Corte spreekt over een cirkelzaag des geloofs. (NRC Handelsblad, 17/10/1975)
• Zo’n jaar of tien geleden zou geen rechtgeaard orgelliefhebber een woord hebben vuilgemaakt aan wat denigrerend een „psalmen-pomp" werd genoemd of ook wel, en eigenlijk veel mooier “cirkelzaag-des-geloofs". (Het vrije volk, 07/09/1979)
• Wie het harmonium nog altijd Ziet als een 'psalmenpomp' of hooguit als 'cirkelzaag des geloofs' kan hier horen dat Dvorak daar terecht een heel ander idee over had. Goed om te horen in een tijd dat allerlei componisten het instrument weer gaan gebruiken. (Het vrije volk, 05/12/1980)
• De balg van het accordeon leek een dik boek met grove bladen, waarin levenswijsheden van het volk opgetekend waren; de agitpropgroep had tot taak die terug te geven aan het volk. Dat verdiende beter dan een blijde boodschap over een God in de hemel. Hij hoorde ze al, de hallelujahoeden, petten en trompetten. Er was ook een accordeon, maar dat ding klonk als een harmonium, de cirkelzaag des geloofs, zoals Willem Pijper zei. (Hollands Maandblad. Jaargang 1997)
• Maar ondertussen is het harmonium net zo min een cirkelzaag des geloofs als de drieslag ellende verlossing dankbaarheid. Vooral van het drukwindharmonium is de toonvorming zo veel genuanceerder dan die van het orgel. Als één instrument in staat zou moeten zijn de schakeringen tussen de primaire kleuren ellende, verlossing en dankbaarheid te laten horen, dan het harmonium wel. Ik zou haast zin krijgen mee te doen. (Nederlands dagblad, 24/07/2012)
• Geen wonder dat hij in deze kerk extra geliefd is. Vooral voor oudere kerkgangers is het een feest der herkenning. Ook voor Leendertse, al meer dan een halve eeuw kerkorganist. "Ik ben groot geworden met deze muziek. Als kind begon het met spelen achter het harmonium." Hij glundert: "De cirkelzaag des geloofs werd zo'n instrument genoemd." (Trouw, 14/02/2013)
• Arie Slob en Paul Blokhuis ken ik natuurlijk wel, en ook bij die namen moet ik denken aan King pepermunt, turf, achterdocht & jenever, hel en verdoemenis en vooral aan het harmonium, Jezus’ eigen traporgel dat in de volksmond ook wel psalmenpomp, Hallelujah-commode, cirkelzaag des geloofs en gereformeerde hometrainer wordt genoemd. (HP/ De Tijd, 30/11/2018)
• 'Psalmenpomp', 'cirkelzaag des geloofs', 'hallelujah-commode' of 'gereformeerde hometrainer', het zijn enkele vaak gebezigde spotnamen voor het harmonium. Ze illustreren het gezapige, orthodox-protestantse imago van dit oude 'traporgel'. Hoe anders was dat in de negentiende eeuw: toen gold het harmonium als hip en hypermodern. (Trouw, 22/03/2019)
• Het harmonium was voor mij een soort cultuurkenmerk, een symbool van brave, wat truttige burgerlijkheid: geen frivole piano in huis maar een harmonium. Misschien daarom kreeg het instrument altijd spottende namen: psalmenpomp, cirkelzaag des geloofs, hijgend hert, jammerhout of gereformeerde hometrainer – maar het kon me niets schelen, als je eenmaal getroffen bent door het harmoniumvirus, raak je het niet gauw kwijt. Ik kan er tot vandaag hartelijk om lachen. Natuurlijk is het geen echt orgel maar een instrument waar zuchtend en steunend geluid uitkomt. Dat heeft te maken met de schepbalgen waar je op moet trappen om in de magazinebalg onderdruk te creëren. (Baarnsche courant, 04/03/2023)