Een woordenboek van de filosofie

Begrippen, stromingen, denkers

Gepubliceerd op 19-04-2017

2017-04-19

Definitie

betekenis & definitie

Een definitie geeft een definiens of definiërende uitdrukking voor een definiendum of dat wat gedefinieerd moet worden. Het woord ‘definitie’ kan staan voor de zin die definieert, voor het proces van definiëren of voor het definiens. In het verleden zijn verschillende regels voor definities gegeven, maar deze worden tegenwoordig meestal als al te restrictief beschouwd, of als niet meer dan praktische leidraden.

In een reële of essentialistische definitie is het definiendum een essentie of begrip. Zo behoort rationaliteit volgens Aristoteles tot het wezen van de mens. Zijn (reële) definitie van ‘mens’ is dan ook: ‘rationeel dier’. Een reële definitie is dus een analyse van een begrip (maar zie Mill). In een nominale definitie is het definiendum een woord of term. Deze term wordt in de definitie ingevoerd als afkorting van het definiens. Zo bijvoorbeeld ‘een Scandina- viër is een Deen, Noor of Zweed’. ‘Reëel’ betekent hier ‘betrekking hebbend op de zaak of het begrip, niet op het woord’, ‘nominaal’ betekent ‘betrekking hebbend op het woord, niet op de zaak of het begrip’. De uitdrukking ‘reële definitie’ wordt tegenwoordig weinig meer gebruikt. Maar zelfs een nominalist (in dit verband iemand die alleen nominale definities aanvaardt) zal soms een woord voor een bepaald begrip reserveren, en dan een definitie van het woord gebruiken om het begrip te analyseren.

Een definitie kan ten doel hebben de betekenis van een al bestaande term te verduidelijken (lexicale definitie, bijvoorbeeld “‘kalf’ betekent in het Nederlands “jonge koe’”). Of zij kan ertoe dienen een afkorting in te voeren, of te stipuleren hoe een term gebruikt zal worden (stipulatieve definitie, ‘met “kalf’ zal ik bedoelen een koe jonger dan een jaar’). Stipulatieve definities zijn prescriptief omdat ze voorschrijven hoe een woord moet worden gebruikt. Dat geldt ook voor lexicale definities in zoverre ze niet alleen het taalgebruik beschrijven maar ook standaarden van ‘goed’ gebruik weergeven.

Niet iedere uitleg van een term kan als definitie gelden. Een definitie moet zo passend, volledig en universeel mogelijk zijn. Een definitie zal gewoonlijk noodzakelijke en voldoende voorwaarden voor de toepassing van het definiendum moeten geven. ‘Een kalf is een dier’ is waar, maar het is geen definitie, want niet alle dieren zijn kalveren. Contextuele definities of gebruiksdefinities definiëren een term indirect door een equivalent te geven voor een hele context waarin hij voorkomt. Men zou ‘gemiddeld’ kunnen definiëren door uit te leggen hoe het wordt gebruikt in zinnen als ‘de gemiddelde vrouw heeft twee en een half kind’. Twee tamelijk technische begrippen moeten kort vermeld worden. In een recursieve definitie komt de gedefinieerde term in het definiens voor, maar zo dat circulariteit wordt vermeden. De term ‘voorouder’ zou men recursief kunnen definiëren als ‘ouder van, of voorouder van een ouder van’. Vgl. recursief.In een inductieve definitie of definitie door inductie van een eigenschap wordt vastgelegd wat het betekent dat een term x in een reeks de eigenschap heeft in termen van wat het betekent dat de vorige term in de reeks de eigenschap heeft, en wordt bovendien vastgelegd wat het betekent dat de eerste term in de reeks de eigenschap heeft. Recursieve en inductieve definities komen dus op hetzelfde neer. (In het genoemde voorbeeld, opgevat als definitie van ‘x is een voorouder’, is de eerste term in de reeks iemands ouder, de tweede een grootouder, en x bijvoorbeeld de veertiende voorouder.)

In een ostensieve definitie wordt fysiek gewezen naar een voorbeeld van dat waar de term op van toepassing is (‘rood is die kleur daar’, of alleen maar ‘rood!’ terwijl men naar een tomaat wijst). Zie typentheorie voor impredi- catieve definities. In persuasieve definities krijgt een emotioneel geladen term een herziene feitelijke betekenis waar de emotionele lading zich dan aan vasthecht. Als men een afschuw heeft van mensen die leven van huurinkomsten kan men ‘fascist’ zo herdefiniëren dat zij eronder vallen. Zie universalia voor extensionele en intensionele definities. Welke soorten woorden gedefinieerd kunnen worden zal verregaand afhangen van het soort definitie, en van de mate van striktheid waarmee we ‘definitie’ interpreteren. Een veel voorkomend probleem is of een gegeven term gedefinieerd kan worden zonder buiten een welomschreven verzameling termen te treden. Kan bijvoorbeeld ‘leven’ in chemische termen worden gedefinieerd? Zie ook regressie.

R. Robinson, Definition, 1950. (Breed opgezette studie, met een zeer ruime opvatting over wat als definitie telt.)
J.S. Mill, A System of Logic, 1843, boek 1, hoofdstuk 8. (Zie § 5 voor reële definities.)
A. Tarski, zie bibliografie bij waarheid en onwaarheid. (Onderscheidt o.a. formele juistheid en materiële adequaatheid van definities.)
C.L. Stevenson, Ethics and Language, 1945, hoofdstuk 9. (Persuasieve definities.)