Winkler Prins Encyclopedie

E. de Bruyne, G.B.J. Hiltermann en H.R. Hoetink (1947)

Gepubliceerd op 04-07-2022

Johannes de doper

betekenis & definitie

een ascetisch boetprediker, zoon van de priester Zacharias, verkondigde de naderende komst van het Rijk van de Messias. In de Evangeliën erkent hij Jezus als Messias, terwijl laatstgenoemde zich onderwierp aan de doop, die Johannes, als merkteken voor het weldra aanbrekende koninkrijk Gods, bediende.

Intussen vinden wij ook vermeld, dat Johannes later aan Jezus liet vragen, of hij de Messias was. Toen Johannes niet schroomde Herodes Antipas te berispen wegens zijn ongeoorloofde verstandhouding met Herodias, werd hij in de kerker geworpen en op een bevel van die vorst, ten gevolge van een belofte hem op listige wijze door zijn gemalin Herodias gedurende een gastmaal afgeperst, in de gevangenis gedood (z Salome). Ook Flavius Josephus (Ant. XVIII, 5:2) maakt melding van hem als een doper. Hoe de verhouding van Jezus tot Johannes de Doper precies is geweest, is uit de berichten niet vast te stellen. De verhouding van de volgelingen van Johannes de Doper tot de eerste Christenen is op de berichten hierover mogelijkerwijze van invloed geweest. Van hen weten wij niet noemenswaard meer dan in het N.T. (Hand. 18 : 25, 19 : 1 vv.) wordt verhaald.

Dat de zgn. Mandaeërs (een late secte in Mesopotamië) met hen historisch samenhangen, is zeer onwaarschijnlijk. In de Christelijke Kerk valt zijn gedenkdag, St Jan, op 24 Juni.Johannes de Doper wordt in de kunst voorgesteld als de asceet en boeteprediker, gehuld in een kemelharen kleed. Gewoonlijk draagt hij een kruisstaf, waaraan een banderol met de woorden Ecce Agnus Dei, terwijl hij op een lam wijst, dat hij op de arm draagt of dat naast hem staat. Verder wordt hij afgebeeld als kind of als jongeling, waarbij hij het genoemde kruisvaantje bij zich draagt. Dit is ook zeer vaak het geval als hij wordt voorgesteld op het moment, dat hij Christus doopt in de Jordaan. Als jonge knaap wordt hij voorgesteld door Donatello, Leonardo da Vinci, Ghiberti, Benedetto da Majano, Raffael. Op de Cathedra van Maximianus (Ravenna, 6de eeuw) komt Johannes voor met een discus voor de borst, waarop het Lam Gods is aangebracht.

Dit motief vinden wij later vooral in de Duitse kunst terug. Met het Lam Gods komt hij voor bij de Meester van Flémalle (Madrid), Jan van Eyck (Gent), Dirk Bouts (München), Geertgen tot St Jans (Berlijn), Gerard David (Brugge), Memling (Londen) enz. De naakte Johannes Baptista van Rodin sluit waardig aan bij de werken van de grote meesters der Renaissance.