Winkler Prins Encyclopedie

E. de Bruyne, G.B.J. Hiltermann en H.R. Hoetink (1947)

Gepubliceerd op 28-12-2022

CHAOS

betekenis & definitie

(1, Griekse mythologie) betekent bij Hesiodos (Theog. 116) de gapende ruimte, die vóór de aanvang der wereld bestond, later bijv. bij Ovidius de ruwe klomp, gevormd door de bestanddelen voor de toekomstige wereldvorming.

Lit.: O. Gigon, Der Ursprung der griech. Philosophie (Basel 1945); blz. 28 vlg.

(2) is naar het voorbeeld van het Griekse gebruik in het algemeen een naam voor de woeste verwarde staat, waarin de aarde in verschillende scheppingsverhalen voor de schepping geacht wordt verkeerd te hebben. Chaos is het tegendeel van kosmos, de geordende schepping. De beschrijving van de Chaos legt nu eens de nadruk op de ledigheid, de wanorde van de staat voor de schepping, dan weer op de duisternis. Het laatste is bijv. in Egypte het geval, waar het ontstaan van de wereld met de overwinning van het licht in nauw verband wordt gebracht.

Vaak wordt de Chaos gedacht als een monster, dat door de schepper-god wordt overwonnen; zo is het bijv. in Babylonië met het chaosmonster Tiamat en de god Mardoek. In het scheppingsverhaal van Genesis duidt hetzelfde woord (tehom) de chaotische toestand aan; van een monster is daar echter geen sprake en evenmin van een strijd van God met de chaos. De chaos wordt zeer vaak als water voorgesteld; deze wateren omringen de aarde en dreigen haar te vernietigen. Ook in het Genesisverhaal zweeft de roeach (geest) van God boven de chaoswateren.

In zekere zin is de zondvloed een vernieuwde aanval van de chaos op de geordende wereld. Daarom heet het (Gen. 8 : 22), dat, nadat de wateren weer zijn gevallen, nu de regelmatige cirkelgang van zaaien en oogsten, koude en hitte, zomer en winter, dag en nacht, niet meer zal worden onderbroken. De scheppingswerkzaamheid van God bewaart het evenwicht van de vernielende met de behoudende machten. In de Germaanse mythologie heet de chaos Ginnungagap.

Lit.: H. Gunkel, Schöpfung und Chaos in Urzeit und Endzeit (1920).