Wetenschapper van de week

Intrigerende wetenschappelijke feiten

Gepubliceerd op 12-02-2024

Knallende voortplanting

betekenis & definitie

Jan Wieringa

Ieder kind heeft wel eens een “blaasbloem” – de vruchtwijze van een paardenbloem – weggeblazen. Paardenbloemvruchten kunnen dankzij hun parachuutje heel ver komen. Maar niet alle planten kunnen dat zo goed. Sommige bomen hebben zware vruchten, die als een baksteen uit de lucht vallen. Zo zijn eiken voor hun zaadverspreiding afhankelijk van dieren die de eikels verzamelen en elders verstoppen. De nog zwaardere kokosnoot, die dankzij de lichte vruchtwand een goed drijfvermogen heeft, laat zich transporteren door de zee. Zo spoelt deze vrucht, met daarin één zaad, vanzelf weer aan op een tropisch strand, dé plek waar de kokospalm zich thuis voelt.

Er zijn echter ook planten die hun zaden verspreiden door de vrucht, waar de zaden in zitten, te laten exploderen. De zaden worden dan weggeschoten. Een bekend voorbeeld in Nederland zijn diverse soorten springzaad, Impatiens, waar onder andere de reuzenbalsamien en het vlijtig liesje toe behoren. Als je een rijpe vrucht probeert te pakken, dan knalt zij tussen je vingers open en vliegen de zaden je om de oren. In Afrika vinden we bomen uit de peulvruchtenfamilie - Leguminosae of Fabaceae - die houtige peulen ontwikkelen. In deze peulen liggen meerdere laagjes hout met de vezels steeds dwars over elkaar. Als deze peulen bovenin de boom in de zon beginnen te drogen, gaan de dwarse laagjes steeds meer spanning opbouwen. Iedere peulhelft wil zich opkrullen, maar precies de andere kant op. Net zolang tot de peul uit elkaar knalt en de helften zich ieder tot een rolletje inkrullen. De zaden, een soort platte tuinbonen, worden daarbij gelanceerd. Bij een vrijstaande boom van Tetraberlinia moreliana is geconstateerd dat de zaden tot 60 meter kunnen worden weggeknald.

Dat is het huidige wereldrecord zaadschieten voor planten. Zich heel snel verspreiden doet deze boomsoort zich desondanks niet, want het duurt misschien wel 100 jaar voordat het zaad tot een nieuwe bloeiende boom is uitgegroeid.