Wetenschapper van de week

Intrigerende wetenschappelijke feiten

Gepubliceerd op 29-05-2024

De kunst om elkaar te begrijpen

betekenis & definitie

Jona Lendering -

Als er één term is uit mijn vakgebied, de bestudering van het verre verleden, die bekender zou moeten zijn dan hij nu is, dan is het hermeneutiek. Volgens de mooie definitie van de Duitse geleerde Friedrich Schleiermacher is het de kunst om elkaar te begrijpen. Hermeneutiek is de gedeelde methode van de geesteswetenschappen, die andere culturen proberen te doorgronden.

De aanname is dat andere mensen weleens iets te melden kunnen hebben. Zelfs als zij geen gelijk hebben, is het zinvol kennis te nemen van hun denkbeelden, want je gaat dan nadenken over de vraag waarom jij er anders over denkt. Zo doorgrond je je eigen ideeën beter.

Geesteswetenschappers hebben allerlei hermeneutische technieken ontwikkeld. Schleiermacher, een tekstwetenschapper, meende dat een proces van lezen en herlezen ons dichter bij begrip brengt. Oudhistoricus Theodor Mommsen observeerde dat nieuwe ideeën altijd worden geformuleerd met traditionele begrippen. Archeologen “lezen” een landschap. Formalisten focussen op de vorm waarin de boodschap is gegoten. Elke onderzoeker wil meer data, omdat die leiden tot een verfijndere analyse.

Los van het feit dat iedereen sowieso belang zou moeten stellen in de groei van wederzijds begrip, is hermeneutiek momenteel wetenschappelijk interessant. Lang geleden wees J.J. Wettstein erop dat je een cultuuruiting het beste doorgrondde door te kijken naar de onmiddellijke omgeving: je leert meer als je een middelnederlandse ridderroman vergelijkt met andere middelnederlandse ridderromans dan door vergelijking met een Perzisch ridderverhaal, je begrijpt een Gallische tempel beter door te kijken naar andere Gallische tempels dan naar de tempel in Jeruzalem.

Dat klinkt logisch, maar is het niet meer. Dankzij DNA- en isotopenonderzoek weten oudheidkundigen dat mensen vroeger mobieler zijn geweest dan we eerder dachten. En waar mensen reizen, reizen ook ideeën. Het zou best zo kunnen zijn dat de Joodse tempel wél denkbeelden documenteert die relevant zijn voor de analyse van een Gallisch heiligdom. Het is mogelijk dat Perzisch verhalen wél inzicht bieden in Europese ridderromans.

Anders gezegd: een basisaanname van de hermeneutiek staat ter discussie. Zo’n grondslagencrisis is interessant. Het woord hermeneutiek zou ook daarom veel en veel bekender moeten zijn.