Van Alexander tot Zeus

Door Eric Moormann & Wilfried Uitterhoeve

Gepubliceerd op 08-03-2017

Daidalos & Ikaros

betekenis & definitie

Daidalos & Ikaros, vader en zoon, waren telgen uit het koninklijk huis van Athene. Daidalos, een gereputeerde architect, beeldhouwer en constructeur, doodde uit jaloezie zijn neef Talos (ook de naam Perdix wordt overgeleverd), die als uitvinder en constructeur eveneens zeer bekwaam was, door hem van de Akropolis te werpen. Daidalos werd door de Atheense rechtbank van de Areiopagos veroordeeld tot ballingschap en nam de wijk naar Kreta, waar hij zich in dienst stelde van koning Minos. Hij ontwierp voor diens vrouw Pasiphaë, die met een stier gemeenschap wilde hebben, een constructie die haar daartoe in staat stelde, en hij was ook degene die het Labyrint bouwde waarin de vrucht van deze gemeenschap, de Minotaurus, half mens half stier, werd opgesloten.

Als Daidalos Minos’ dochter Ariadne en de Athener Theseus heeft geholpen bij hun afrekening met de Minotauros en het vinden van de weg uit het Labyrint – hij had hun een rol garen geadviseerd als leidraad om de weg terug te vinden –, wordt hij met zijn zoon Ikaros in hetzelfde Labyrint opgesloten. Daidalos vervaardigt voor zichzelf en zijn zoon vleugels van veren en was, en zij weten aldus te ontsnappen. In weerwil van waarschuwingen van zijn vader vliegt Ikaros echter te hoog, zodat de zon de was doet smelten en hij in zee stort. Daidalos komt behouden aan op Sicilië. Hij stichtte in Cumae een tempel voor Apollo en beeldde op de deuren zijn levensgeschiedenis af, aldus Vergilius.

De naam van Daidalos is gezien zijn reputatie als de eerste beeldhouwer verbonden met de kunstperiode van de 8e en 7e eeuw v.C., de zgn. deda-lische tijd, en wel met name op Kreta naar aanleiding van de vondst van fragmenten van beelden, groter dan de talrijke terracotta’s en bronsjes. De oudste voorstelling van een vliegende Ikaros staat op een potscherf uit het midden van de 6e eeuw, gevonden op de Akropolis. In de 5e- en 4e-eeuwse keramiek wordt voorgesteld hoe Daidalos zijn zoon de vleugels aanbindt, een tafereel dat in stuc- en marmerreliëfs in de Romeinse tijd terugkeert. De vlucht is door de schilders in Pompeii vaak geplaatst in een landschap, waarin de figuren door hun nietigheid lijken te verdwijnen. In het huis van de Vettii aldaar is een voorstelling van Pasiphaë, die in de werkplaats van Daidalos een witte kunstkoe op een houten karretje krijgt aangeboden. De vervaardiging van de vleugels is zelden voorgesteld. Ook de Perdix-episode ken-nen we van een schildering uit Pompeii (nu Museo Nazionale Napels).

Het verhaal kennen we via Ovidius, Apollodoros en Vergilius. In de middeleeuwen is het te vinden in de werken van bijvoorbeeld Chaucer en Boccaccio. In de Italiaanse renaissanceliteratuur is het thema symbool voor prijzenswaardige en stoutmoedige onderzoekingsgeest, maar later en elders (met name in de Spaanse dichtkunst van de 17e eeuw) wordt het opgevat als een waarschuwing tegen ongehoorzaamheid en hoogmoed, tegen het overtreden van de wetten van de natuur en tegen het nastreven van extremen.

Ook in de 20e eeuw wordt het verhaal een enkele maal gebracht als beeld van vernuft en stoutmoedigheid, bijvoorbeeld in relatie met de luchtvaart in het drama Icaro van de Italiaanse futuristische dichter en piloot De Bosis 1927, en als blijk van hybris in het drama The Ascent of f6 van Auden en bij Isherwood 1936. In discussies over de gevaren en zegeningen van de wetenschappelijke ontwikkelingen vinden we toespelingen op Daidalos en Ikaros: bijv. de polemiek tussen Haldane 1924 en Russell 1926. Joyce 1922 herneemt het verhaal als het zoeken van een uitweg door Ikaros uit een mede door de vader geconstrueerde complexiteit. Greshoffs Ikaros bekeerd uit 1938 is een leerdicht over de moeilijke levensweg van de mens, van de ‘hoogvlieger’ die nog op tijd tot inzicht komt.

Een afbeelding van Daidalos als symbolisering van de architect is aangebracht op de klokkentoren van de dom van Florence. In de schilderkunst van de renaissance en de barok is het aanzetten van de vleugels in beeld gebracht door o.a. Fetti begin 17e eeuw, Sacchi 1661 en Vien 1755. De val van Ikaros is vele malen afgebeeld, door o.a. Tintoretto ca. 1541, P. Brueghel de Jongere 1558 op diens enige mythologische schilderij (Kon. Musea voor Schone Kunsten Brussel), Verhaecht begin 17e eeuw (in de merkwaardige schikking als bij Brueghel: de val klein, een ploegende boer op de voorgrond), Van Dyck ca. 1630 en Rubens ca. 1637. Beeldhouwwerken zijn er o.a. van Canova 1779 en van Rodin, die het motief van de val gebruikte voor zijn Porte de l’Enfer 1895. Het soms moraliserende gebruik van het verhaal moge blijken uit de plaatsing van een reliëf met de ‘val van Ikaros’ van A. Quellinus 1650-64 boven de deur van de Desolate Boedelkamer in het Amsterdamse Stadhuis (thans Koninklijk Paleis). Ook de wandschildering van Picasso 1957 in het Unescogebouw te Parijs is te verstaan als een waarschuwing. Lataster gaf aan zijn abstracte plafondschildering 1989 in het trappenhuis van het Mauritshuis in Den Haag de titel De val van Ikaros.

De spaarzame afbeeldingen van de curieuze paring van Pasiphaë maken meestal deel uit van het Theseus-verhaal. Een enkele maal is afzonderlijk te zien hoe Pasiphaë met de stier gemeenschap gaat hebben: bijv. een schilder uit de kring van Giulio Romano in een fresco 1528 in het Palazzo del Te te Mantua, Pellipario 1530 op een in Urbino vervaardigde schaal, Masson in een reeks schilderijen en in grafisch werk vanaf 1939.