Sinterklaaslexicon

Sinterklaas van A tot Z door Marie-José Wouters

Gepubliceerd op 24-10-2019

Havensteden en overige plaatsen met Nicolaaskerken of bijzonderheden

betekenis & definitie

Omdat Sint-Nicolaas oorspronkelijk beschermheilige van de zeelieden en van de handel was (→ Legende), bouwde men in bijna alle havensteden van Europa kerken gewijd aan Sint-Nicolaas. Zo ook in veel havensteden in de vroegere Nederlanden (nu Nederland en België), vooral die rondom de voormalige Zuiderzee, aan rivieren of aan andere knooppunten van handelswegen. De volgende opsomming is niet uitputtend; er zijn nog verscheidene andere plaatsen met een Sint-Nicolaaskerk, Sint-Nicolaasbroederschappen of -gilden met name van kooplieden - en die Sint-Nicolaas in het gemeentewapen voeren. Aaigem, Alkmaar, → Amsterdam (vijf Nicolaaskerken; in Amsterdam is hij schutspatroon van de stad, en in vroeger tijden werden er in deze steden vaak jongens naar hem genoemd:

Klaas was na Jan en Piet de meest voorkomende jongensnaam), → Antwerpen, Appingedam, Arnhem (plaats van vestiging van de → Stichting Sint Nicolaï Broederschap), Baarn, Beaumont, Blankenham, Blesdijke, Blija, Bree, Broek in Waterland, Broekhuizen, Brouwershaven, Brugge, Brussel (twee Nicolaaskerken: een uit de 12e eeuw bij de Grote Markt, en een Grieks-katholieke kerk gewijd aan Sint-Jan en Sint-Niklaas), Brussel-Noord (Heembeek: Sint-Niklaaskerk uit de 12de eeuw ernaast ligt de Bravekinderenstraat!), Buggenhout, Bunnik, Chiney (bij deze plaats in Belgisch Luxemburg is een brug onder de bescherming van Sint-Nicolaas gesteld), Delft, Denekamp, Den Helder, Dessel, Deventer, Diksmuiden, Dinant, Doornik, → Dordrecht, Doornspijk, Drogenbos, Durbuy, Dwingeloo, Edam (heeft er twee), Easterwierrum, Edingen (Enghien), Eemnes-Buiten, Elburg, Ellecom, Eupen, Genemuiden, Gent (deze stad had het stapelrecht van graan voor heel Vlaanderen; behalve Sint-Nicolaas wordt er ook de heiligeColeta vereerd), Glabbeek, Gooik, Gorinchem (H.H. Nicolaas Pieck en Gezellen), → Groningen (Der A-kerk: in 1247 werd het oorspronkelijk Romaanse kerkje gewijd aan Maria en Sint-Nicolaas), Guttecoven, Haarlem, Haps, Harderwijk, Haren (Gelderland), Heino, Helvoirt, Hemelum (Russisch-orthodox klooster en Nicolaaskerk; van 1187 tot 1580 was hier al een Sint-Nicolaasklooster, vermoedelijk gesticht door Friese kruis- en zeevaarders; → Bijlage 33), Hemiksem, Hendrik-Ido-Ambacht, Herfelingen, Heythuysen (deze plaats lag, net als Meyel, aan de oude handelsweg door de Peel; in het oude gemeentewapen, dat dateert van 1819, kwam Sint-Nicolaas voor, maar in het nieuwe gemeentewapen, dat na de herindeling van 1992 verleend werd, staat hij echter niet meer; wel is er nog steeds een schutterij ‘St. Nicolaas’, die als doel had kerk en staat te beschermen en die al in 1560 genoemd wordt [mededeling gemeentesecretarie Heythuysen]), leper (de kerk is nu onderwijsmuseum; vanaf de 10de eeuw was hier een St. Niklaasgilde, een liefdadigheidsgilde dat tot eind 18 de eeuw bestaan heeft, en vroeger was hier bovendien een cul-de-sac (doodlopende steeg) waar prostituees werkten zij stonden ieder bij een steen met hun naam erop; maar op één steen stond ‘ Sint Niklaas’: die steen bleef altijd vrij; → Legende 11), Jutphaas, Kampen, Kamperveen, Kapelle-opden-Bos, Keiem, Koolkerke, Kortrijk (klooster; de kapel naast het Sint-Niklaashospitaal, daterend van voor 1356, bevat een relikwie de kaarsgieters en meerseniers vereerden Sint-Nicolaas als patroon), Krommenie (oud-katholieke Sint-Nicolaaskerk), Kuinre (heeft sinds 1100 een Nicolaaskerkje), Leest, Leiden, Leke, Lettele, Liederholthuis, Liedekerke, Lochristi, Lutjebroek, Maastricht (In het westelijk deel van de Onze-Lieve-Vrouwekerk stond het altaar dat toegewijd was aan Sint-Nicolaas, zijnde de patroonheilige van schippers; dit deel gebruikten de gelovigen voor parochiediensten; in 1342 bouwde men een aparte parochiekerk gewijd aan Sint-Nicolaas, welke kerk tot 1837 heeft dienstgedaan; de Fransen gebruikten de Onze-Lieve-Vrouwekerk als militair opslaghuis en kanonnensmederij, maar na 1837 werd ze als vervanging van de Nicolaaskerk weer in ere hersteld; de relieken van Sint-Nicolaas een tand en een vingerkootje liggen sinds 1903 in de i3de-eeuwse kapel), Markelo, Meigem, Meijel (hier had men oorspronkelijk geen Sint-Nicolaasbeeld, maar wel een beeld van Ambrosius die een bijenkorf als attribuut heeft; van die bijenkorf maakte men toen een bak met drie kinderen [mededeling B. Paquay]), Mesen, Middelburg, Moere, Monnickendam (twee Nicolaaskerken), Morkhoven, Muiden(twee Nicolaaskerken), Neerpelt, Niel-bij-As, Nieuwegein, Nieuwveen, Nijeholtpade, → Nijmegen (hier werd in ons land rond 1050 de eerste Nicolaaskapel gebouwd), Obergum, Odijk, Oldemarkt, Oldetrijne, Oldenzijl (12de eeuw, Groningen), Oostduinkerke (eerste Romaanse kerk rond 1200), Oosterwolde, Ottenburg, Outgaarden, Peperga, Perk, Pervijze, Postel (St. Nicolaasabdij, sinds 1140), Purmerend, Putte (in 1286 heette dit dorp: Sint-Nicolai de Puto), Roermond (de Sint-Nicolaaskapel bestond al in 1307, voordat de minderbroeders er kwamen, en is nu een hervormde kerk), Rotterdam (rooms-katholiek en Russisch-orthodox), Raeren, Rekkem, Rillaar, Schaarbeek, Schalkhaar, Schoonebeek, Sint-Nicolaasga in het Fries: Sint Nyk (twee Nicolaaskerken), → Sint-Niklaas, Slijpe, Sonnega, Stavoren, St.-Truiden, Tienhoven, Turnhout (→ Vlaanderen), Uikhoven, Utrecht, Valkenburg, → Valkenswaard, Venlo, → Venray, Veurne (Sint-Niklaasabdij, 1120), Vlieland, Vollenhove, Vorst, Waterland-Oudeman, Weesp, Westerland op het voormalige eiland Wieringen (sinds 1323), Westhoven,Westkapelle, Wieuwerd, Wijhe, Willebroek, Wimmertingen, Witmarsum (H. Nicolaas van Tolentijn), IJsselstein, Yperen, Zalk, Zandeweer, Zoerle-Parwijls, Zoetermeer, Zutphen en Zwijnaarde. Zo zijn er in België en Nederland meer dan 150 kerken aan Sint-Nicolaas gewijd.

In Zeeland liep het met het plaatsje Sint-Nicolaas slecht af: in 1377 spoelde het weg tijdens een stormvloed en in 1570 werd het opnieuw opgebouwde dorp door de Allerheiligenvloed verzwolgen. Sint-Nicolaas had deze stormen niet kunnen doen bedaren.

Maar ook in de rest van Europa en trouwens over de hele wereld vinden we aan Sint-Nicolaas gewijde kerken, bijvoorbeeld Hanzesteden en havens aan het Kanaal of de Rijn, maar ook eilanden of havenplaatsen die werden aangedaan door ontdekkingsreizigers. De volgende lijst kan onmogelijk volledig zijn maar geeft wel een indruk van de verspreiding.

Albanië: Nicolaaskerken in Saraqinisht, Gjirokaster, Perondi Berat, Vanaj Fier, Kala Berat. Iconen van Nicolaas hangen in het natuurhistorisch museum in Tirana.

Argentinië: San Nicolas de los Arroyos speelde een belangrijke rol in de onafhankelijkheidsoorlog van Argentinië tegen Spanje, die in 1816 gevoerd werd.

Bulgarije: Nicopolis.

Denemarken: De eerste Nicolaaskerk in Kopenhagen dateert uit de 12de eeuw, maar brandde in 1795 af; de robuuste toren bleef daarbij staan. Tussen 1914 en 1917 bouwde men een nieuwe kerk, die momenteel als kunsthal en restaurant in gebruik is. Dominicaanse Republiek: De allereerste kerk annex hospitaal in Amerika, de Iglesia y Hospital de San Nicolas de Bari, werd in 1503 gebouwd in Santo Domingo.

Duitsland: Aken, Alfeld, Berlijn, Brauweiler, Burtscheid, Saint Nikolai Cottbus, Dünnwald, Gailingen (bij Schaffhausen), Hamburg, Hamelen, Holtwick, Kalkar, Keulen, Leipzig (→ Politiek), Lübbenau, Lübeck, Orsoy, Potsdam, Quedlinburg, Sankt Nikolaus in Zuid-Duitsland, Stralsund, Sülz.

Filippijnen: San Nicolas.

Frankrijk: Beaune, Honfleur, Kruth (kapel op een smalle rotspunt bij de Sint-Nicolaasbeek en waterval in de Elzas), Nantes, Oderen, Saint Nicolas-de-Véroce, Saint Nicolas (meerdere plaatsen), → Saint-Nicolas-de-Port.

Groot-Brittannië: Aberdeen, Ash, Barfrestone, Brighton, Buck91 land, Canterbury, Durham, Hull, Ipswich, Newcastle, Newington, Nottingham, Oxney Bottom (ruïnes van Nicolaaskerk), Nicolasat-Wade en Nicholas Court Farm (Nicolaaskapel onder particulier huis), Portsmouth, Ringwould, Sholden, Sturry, Thanington-Without, Yarmouth, St. Nicholas in Wales.

Haïti: Columbus noemde een havenhoofd en een voorgebergte naar Sint-Nicolaas.

Ierland: Galway.

Italië: Bari, Cremona (1129), Genova (1188), Ivrea (1154), Mantova (1136), Portofino (1141), Sicilië, San Nicola (zeehaven in Venetië); diverse keren San Nicolo en San Nicola (bijvoorbeeld Villaggio San Nicola in Macchiagodena, een dorp uit de 12de eeuw), Trani (→ Nicolaas de Pelgrim), Verona (1090), Treviso (1184).

Letland: Cesis (Hanze).

Luxemburg: In Vianden staat een Nikolauskirche in de benedenstad; deze is gebouwd in 1256 omdat grote overstromingen de stad regelmatig teisterden. In Remich staat een Sint-Nicolaaspoort uit 1356 die toegang gaf tot de visserswijk.

Malta: Siggiewi. Op 28 juni wordt hier een groots kerkelijk Nicolaasfeest gevierd.

Mexico: San Nicolas.

Nederlandse Antillen en Aruba: Op Aruba is Sint-Nicolaasbaai en een plaats die Sint-Nicolaas heet. (Deze plaats was oorspronkelijk genoemd naar ‘Shon Nicolaas’ ofwel Mijnheer Nicolaas, de landeigenaar Nicolaas van der Biest; later vergat men deze eerste betekenis en dacht men dat de heilige Nicolaas bedoeld werd.) Op Curaçao: St. Nicolaas.

Noorwegen: Bergen (Hanze).

Oostenrijk: Hall (Tirol), Wenen (Russisch-orthodoxe Kathedrale zum Hl. Nikolaus), Niklasdorf en Nikolsburg.

Polen: Chmielu, Danzig (Hanze), Elblag (Hanze), Nikolaiken. Roemenië: Een groot aantal kloosters is aan Sfantul Nicolae gewijd. Enkele bevinden zich in: Cernica, Comana, Costesti, Gradistea, Lipanesti, Maneciu, Nicula, Rasca, Tirgoviste en Sadova. Rusland: Chamovniki, Moskou, Nikolajev, Nikolajevsk, Nikolajevskaja en Nikopol, Sint-Petersburg.

Spanje: Burgos, Logrono, Madrid (San Nicolas de los Servitas), Madrigal de las Altas torres (San Nicolas de Bari), Portomarin, San Nicolas, Sant Nicolau Ametlla del Valles, Sevilla (San Nicolas, in de Calle de Marmoles), Villafranca del Bierzo.

Tsjechië: Freiberg, Praag (Nicolaaskerken aan de Kleine Zijde en in de Oude Stad; deze laatste is de kerk van de Hussieten, volgelingen van de reformator Jan Hus uit de 15 de eeuw, die inspiratie putte uit het gedachtegoed van Geert Groote en in 1415 op de brandstapel eindigde).

Verenigde Staten: New York.

Zweden: Lund, Visby.

Zwitserland: Bazel, Frauenwold am Rennsteig, Fribourg, St. Niklaus.

Diverse eilanden: Columbus koos Sint-Nicolaas als persoonlijke schutspatroon en noemde de plaatsen waar hij aan land kwam (bijvoorbeeld op 5 december 1492) naar Sint-Nicolaas: Saint-Nicholas Harbour. Verder San Nicolas (Canarische Eilanden), Sao Nicolau (op Corsica en op de Kaapverdische Eilanden), en de Nicobaren in Bengalen.

Dekker, z.j.; Franzen, z.j.; Jewsewy, 2003; Jones, 1978; Klaassen, 2008;

Van der Linden, 1972; Meisen, 1931; Mönch e.a., 1994; Nijssen, 2003; Rumes, 2004; Smits, 1994-2008; Vercoulen e.a., 2003.