het eerste psychologisch systeem in de VS, ontworpen door W.James (*1842, †1910). Het belangrijkste verschil met de structuralistische Europese psychologie (zie associationisme) is dat men de vraag ‘wat is de mens?’ verving door ‘wat doen mens en dier en waarom?’.
Het functionalisme is sterk georiënteerd geweest op de evolutieleer. Centraal in dit kader is de studie van de mechanismen die het mens en dier mogelijk maken zich aan veranderende omstandigheden aan te passen en te overleven. Binnen de evolutieleer wordt geen principieel, maar een gradueel onderscheid tussen mens en dier gemaakt. Als gevolg daarvan richtte het functionalisme zich op het doen en laten van dieren, niet in de laatste plaats omdat deze gezien werden als wat eenvoudiger organismen dan de mens. De wetten van het dierlijk gedrag zouden ook redelijk overdraagbaar zijn op de mens. James hanteerde een pragmatisch uitgangspunt: de verworven kennis moest functioneel zijn, ergens voor kunnen dienen.
Hij meende dat de psychologie thuishoorde binnen de biologische wetenschappen en dat men de achtergronden van bewustzijn en gedrag diende op de te sporen door neurofysiologisch onderzoek. Wat het bewustzijn betreft (het belangrijkste object van onderzoek van de toenmalige Europese psychologie) stelde James dat het persoonlijk is, en geen verschijnsel dat bij ieder een in essentie identiek karakter draagt. Bewustzijn is daarnaast geen aaneenschakeling van statische toestanden, zoals de associationisten wel meenden, maar een voortdurend veranderend proces (‘the stream of consciousness’) dat op een uiterst selectieve manier met de dingen omgaat. De twee laatste verschillen met het associationisme staan in het kader van de vraag naar de zin, het doel van het bewustzijn. James meende dat bewustzijn binnen de evolutie ergens voor dient, anders zou het er niet gekomen zijn. Bewustzijn is een nieuwe functie van de levende natuur, die het mogelijk maakt, snel te kiezen.
James heeft het bewustzijn nooit los willen maken van lichamelijke structuren, zoals dat in het Europese denken (zie rationalisme) wel gebeurde. Andere belangrijke functionalisten waren: G.Stanley Hall, John Dewey, James R.Angell, Harvey Carr en Robert S.Woodworth.LITT. M.Marx en W.Hillix, Systems and theories in psychology (1973).
