Oosthoek Encyclopedie

Nederlandse encyclopedie

Gepubliceerd op 27-07-2019

Constantijn

betekenis & definitie

[➝Lat. Constantinus, ➝constans, standvastig], naam van een aantal vorstelijke personen.

________________________________________ BYZANTIJNSE RIJK ________________________________________ Constantijn I en Constantijn II, zie onder ROMEINSE RIJK.

Constantijn III, keizer van het Byzantijnse Rijk (641), ♱(verm.) 641. Hij volgde zijn vader ➝Herakleios op, maar werd ten val gebracht en gedood, zijn zoon ➝Constans II kwam toen aan de macht.

Constantijn IV Pogonatos (de baardige), keizer van het Byzantijnse Rijk (668-685), 652 Konstantinopel, ♱?.9.685 Konstantinopel; zoon van Constans II. Constantijn sloeg de grote Arabische aanval op Konstantinopel (674-678) af, maar kon niet verhinderen dat de Balkanslaven verder zuidwaarts drongen en de Bulgaarse staat zich vanuit de Dobroedzja ging uitbreiden. De Byzantijnse Kerk stelde zich onder zijn regering formeel weer onder het gezag van Rome.

Constantijn V Kopronymos (de Smeerkees), keizer van het Byzantijnse Rijk (741-775), 718 Konstantinopel, ♱14.9.775; zoon en opvolger van Leo iii de Isauriër. Constantijn zette de beeldenstrijd voort en overwon de tegenkeizer van de beeldenvereerders. Hij wist na de val van de ➝Omajjaden het Byzantijnse gezag over Klein-Azië te herstellen, maar verloor zijn greep op Italië. LITT. A.Lombard, Constantin V (1902).

Constantijn VI, keizer van het Byzantijnse Rijk (780797), 770 Konstantinopel. Hij volgde eerst onder regentschap van zijn moeder ➝Irene, die beeldenverering voorstond, zijn vader Leo IV op, maar CONSTANTIJN I werd in 790 door Kleinaziatische troepen van haar regentschap verlost. Hij was tegenstander van de beeldenverering maar was de toestand niet meester en moest al in 792 zijn moeder als regentes naast zich erkennen. Zij liet hem in 797 overmeesteren, blind maken en af zetten.

Constantijn VII Porphyrogenetos (de in purper geborene), keizer van het Byzantijnse Rijk (912959), *905 Konstantinopel, ♱9.11.959 Konstantinopel. Constantijn volgde zijn vader Leo VI op, maar was meer geleerde dan staatsman (als historicus had hij grote verdiensten voor de Byzantijnse institutionele geschiedschrijving). Van 919—944 werd zijn regering geleid door ➝Romanos I Lekapenos, die zijn schoonvader en medekeizer werd. Ónder diens regering werd het rijk bedreigd door Bulgarije, tot een Kroatische aanval op dat land de dreiging afwendde. De grens werd in Voor-Azië tot de Eufraat en Tigris opgeschoven (943) en in 941 werd een Russische vloot vernietigd. Na Romanos’ val liet Constantijn de meeste staatszaken aan zijn vrouw Helena over. Uitgaven: De ceremoniis aulae byzantinae, door J.J.Reiske (1829-30); De administrando imperio, door G.Moravcsik en R.Jenkins (1949); De thematibus, door A.Pertusi (1952).

Constantijn VIII, keizer van het Byzantijnse Rijk (1025-28). Hij was een zwakke mederegent geweest van zijn broer VBasilcios ii en was als keizer onverantwoordelijk en spilziek. Met Constantijn stierf het Macedonische keizershuis in mannelijke lijn uit.

Constantijn IX Monomachos (de alleenstrijdende), keizer van het Byzantijnse Rijk (1042-55), ♱11.1. 1055 Konstantinopel. Constantijn huwde keizerin Zoë, bevorderde kunst en wetenschap en probeerde de stijgende staatsuitgaven en dalende belastinginkomsten te compenseren door waardevermindering van het geld. Dit laatste leidde tot veel speculatie en een verzwakking van de Byzantijnse positie in de internationale handel. Wel werden onder Constantijn de Bulgaren, Seltsjoeken en Petsjenegen teruggeslagen en werd Armenië in 1045 bij het Byzantijnse Rijk getrokken; de schadelijke gevolgen van de breuk met Basileios ii’s sociale beleid zouden pas later politiek-militair doorwerken. Op het einde van Constantijns regering werd het zgn. Oosters Schisma met Rome definitief (1054). litt.

S.Runciman, The eastern schism (1955). Constantijn X Doukas, keizer van het Byzantijnse Rijk (1059 67), ♱mei 1067 Konstantinopel. Hij werd op advies van ➝Psellos tot het keizerschap geroepen. Onder hem ging Calabrië verloren aan de Noormannen (1060) en drongen de Seltsjoeken Armenië binnen (1065). Constantijn liet het leger vervallen, met uitzondering van de gardetroepen. Hij steunde voornamelijk op de ‘myriaden’, nieuwbenoemde senatoren uit de lagere klassen. Constantijn XI Palaiologos, keizer van het Byzantijnse Rijk (1448-53), *9.2.1404,♱29.5.1453. Hij volgde Johannes vin op als keizer van een rijk dat niet veel meer was dan Konstantinopel en omgeving, en sneuvelde toen de Turken de stad definitief innamen.

litt. S.Runciman, The fall of Constantinople (1964). GRIEKENLAND Constantijn I, koning van Griekenland (1913-17, 1920-22), *2.8.1868 Athene, ♱11.1.1923 Palermo; zoon en opvolger van George i, gehuwd met een zuster van de Duitse keizer Wilhelm II, Sofia Dorothea. Constantijn vocht in de ➝-Balkanoorlogen met succes, resp. als kroonprins tegen de Turken en als koning tegen de Bulgaren. Hij probeerde tijdens de Eerste Wereldoorlog vergeefs Griekenland neutraal te houden, maar werd in 1917 door ➝Venizelos en de Geallieerden tot aftreden genoopt. Na de dood van zijn zoon en opvolger Alexander kwam hij ten gevolge van een plebisciet terug. De zware nederlaag tegen de Turken in Klein-Azië noopte Constantijn andermaal tot troonsafstand en ballingschap. Constantijn II, koning van Griekenland (196468/73), *2.6.1940 Psychiko.

Constantijn kreeg vanaf 1956 een militaire opleiding. In 1964 volgde hij zijn vader Paul I op. In 1965 koos Constantijn in een conflict tussen premier Papandreou en de legerleiding de zijde van de officieren. De wijze waarop hij de crisis hielp ‘oplossen’ droeg in sterke mate bij tot de ondermijning van het parlementair stelsel. In apr. 1967 berustte Constantijn in de vestiging van een autoritair militair regime. In dec. 1967 poogde hij vergeefs een staatsgreep uit te voeren, waarna hij uitweek naar Italië, maar nominaal koning bleef.

Onderhandelingen over zijn terugkeer hadden geen resultaat. Op 1.6.1973 werd hij door premier ➝Papadopoulos van de troon vervallen verklaard. Dit besluit werd op 29.7.1973 bekrachtigd door een plebisciet, waarin een grote meerderheid zich voor de republiek uitsprak.

NEDERLAND Constantijn, Christof Frederik Aschwin, Ned. prins, prins van Óranje-Nassau, *11.10.1969 Utrecht; derde zoon van prinses ➝Beatrix der Nederlanden en van prins -➝Claus der Nederlanden.

ROMEINSE RIJK Constantijn I de Grote, keizer van het Romeinse Rijk (306-337), *ca.285 Nisj, ♱337 Nikomedia; zoon van ➝Constantius Chlorus en ➝Helena. Na de afstand van ➝Diocletianus als keizer (305), ging Constantijn naar zijn vader in Engeland en werd na diens dood door het leger tot bevelhebber geproclameerd (306): hij overwon de Franken en Alemannen. Na een schikking met de Oostromeinse keizer ➝Licinius, keerde Constantijn zich tegen de in Italië tot keizer uitgeroepen Maxentius die hij bij de Pons Milvius in Rome (312) vernietigend versloeg. De overlevering wil dat Constantijn vóór die slag een kruis met de woorden In hoe signo vinces (Lat., in dit teken zult ge overwinnen) had gezien. Vast staat slechts dat Constantijn in 313 samen met Licinius het Edict van Milaan uitvaardigde, dat de christenen dezelfde rechten als de heidenen schonk. Tevens begon Constantijn te Rome de door hem later ook in Konstantinopel bevorderde monumentale kerkbouw (Sint-Jan van Lateranen).

Vervolgens raakte hij in strijd met Licinius, die in 324 zijn rijksdeel moest afstaan aan Constantijn. Deze verlegde in 330 zijn residentie naar Byzantium, dat toen officieel ‘Nova Roma’ genoemd werd, als nieuwe christelijke hoofdstad van het Romeinse Rijk. Hoewel Constantijn zich pas op zijn sterfbed liet dopen, had hij zelf in 325 het Concilie van Nicea bijeen geroepen om de geloofstwisten inzake het dogma van de drieëenheid (➝Arius) te doen bijleggen. Hoewel het arianisme werd veroordeeld, betekende dit niet het einde van de geloofstwisten. Constantijn scheidde het militaire en civiele bestuur, reorganiseerde het leger (meer troepen te velde, minder aan de grenzen) , nam als eerste Germanen in leger en bestuur op en bediende zich ter bescherming van de grenzen van de steun der Franken (Rijn), Goten (BenedenDonau) en Armeniërs (Eufraat). litt. J.Burckhardt, Das Zeitalter Konstantins des Grossen (1929); A.Piganiol, L’empereur Constantin (1932); A.Alföldi, The conversion of Constantine and pagan Rome (1948); J.Vogt, Konstantin der Grosse und sein Jahrhundert (1960).

Constantijn II, keizer van het Romeinse Rijk (33740), *317, ♱ (gesn.) 340 bij Aquilea; zoon van Constantijn i. Hij geraakte na diens dood in strijd met zijn broers en sneuvelde tegen ➝Constans I.

RUSLAND Constantijn Pavlovitsj, Russisch grootvorst, *29.4. 1779 Tsarskoje Selo, ♱15.6.1831 Vitebsk; tweede zoon van tsaar Paul. In 1815 werd Constantijn benoemd tot gouverneur van Polen. In 1819 werd hij tevens belast met het bevel over de troepen in Litouwen. Na de dood van tsaar Alexander i (1825) bleek, dat Constantijn in jan. 1822 wegens zijn morganatisch huwelijk in het geheim afstand had gedaan van zijn opvolgingsrechten. De toen enige tijd heersende onzekerheid over de vraag of Constantijn, dan wel zijn broer Nicolaas (i) de troon zou bestijgen, gaf de ➝dekabristen gelegenheid voor hun oproer. Constantijn was in Polen een gehate figuur.