Natuurdiëtisten Nederland

Natuurdiëtisten Nederland is een platform, inspiratiebron en kennisinstituut over voeding, opgericht door Marijke de Waal Malefijt, klinisch werkend natuurdiëtist.

Gepubliceerd op 05-08-2022

Houtstook leidt tot gezondheidsklachten

betekenis & definitie

De rook die ontstaat bij het verbranden van hout zorgt voor fijnstof in de lucht. Dat is ongezond voor jezelf en voor je omgeving.

Veel mensen vinden een open haard, vuurkorf of houtkachel gezellig. Maar wat voor de één gezellig is, kan bij een ander leiden tot ergernis en gezondheidsklachten. In Nederland is maar liefst 23 procent van de fijnstof afkomstig van houtkachels en open haarden, waar er hier zo’n 800.000 van zijn.

Gezondheidseffecten
Mensen met luchtwegaandoeningen, hart- en vaatziekten, ouderen en kinderen behoren tot de gevoeligste groepen van de bevolking. Zij kunnen meer en eerder klachten ontwikkelen als zij met houtrook in aanraking komen.
De gezondheidseffecten van fijnstof door alle vormen van houtstook worden sterk onderschat, zeker ook de gevolgen voor de stoker zelf. Professor Lars Hein ging in 2018 al uit van in ons land jaarlijks 900 à 2700 sterfgevallen (vroegtijdig overlijden) ten gevolge van houtrook.

Uit toxicologisch onderzoek blijkt dat fijnstof van houtrook even schadelijk of soms schadelijker is dan fijnstof van andere bronnen. Ook bevat houtrook verscheidene stoffen die kanker kunnen verwekken. Onderzoek met vrijwilligers die in experimenten enkele uren zijn blootgesteld aan houtrook, toont aan dat een blootstelling van enige uren al kan leiden tot gezondheidsschade.

The American Heart Association waarschuwt ook dat kortstondige blootstelling (een paar uur per week) aan fijnstof PM2.5 negatieve gezondheidseffecten heeft en aandoeningen aan hart en bloedvaten kan uitlokken.
Houtrook kan je longen irriteren, ontsteking veroorzaken en je vatbaarder maken voor longinfecties zoals SARS-CoV-2, het virus dat COVID-19 veroorzaakt.

Houtrook: mix van chemische stoffen
Bij de verbranding van hout in kachels, haarden en vuurkorven komt een mengsel aan stoffen vrij. Houtrook bevat verschillende stoffen die kanker kunnen verwekken, waaronder fijnstof (PM10 en PM2,5), koolmonoxide, verschillende VOS (vluchtige organische stoffen) PAK’s (Polycyclische aromatische koolwaterstoffen) en roet.

Bij gebruik van open haarden of houtkachels komt een deel van de verbrandingsrook direct binnenshuis terecht. Het grootste deel zal via de schoorsteen worden uitgestoten in de omgeving. Een deel hiervan komt echter weer terug in huis door kieren en door ventilatie. Plaatselijk kan de luchtverontreiniging bij windstil weer hoog oplopen.

Open en gesloten houtkachels
Open kachels en haarden gebruiken lucht uit de kamer waar ze in staan, want ze hebben geen aparte aanvoerpijp voor lucht. Dit is ook zo als er glas of een deurtje voor de vlammen zit. Als er niet genoeg verse lucht de kamer in komt, omdat bijvoorbeeld het raam of ventilatierooster dicht is, ontstaat er onderdruk. Verbrandingsgassen, die o.a. koolmonoxide bevatten, gaan daardoor niet via de schoorsteen naar buiten, maar komen de kamer in. Het is tijdens het stoken dus écht nodig om een raam of ventilatierooster open te zetten, want bijv. een houtkachel gebruikt maar liefst 250 kubieke meter lucht per uur!
Gesloten houtkachels hebben een extra pijp naar buiten om de lucht voor het vuur aan te voeren. Daardoor zijn ze veiliger en hebben ze ook een hoger rendement dan open kachels.

Koolmonoxide
Bij alle kachels moet je opletten dat er geen koolmonoxide (CO) vrijkomt. Dit ontstaat als er niet genoeg zuurstof is voor de verbranding. Klachten die ontstaan wanneer er koolmonoxide in de lucht zit, zijn: vermoeidheid, hoofdpijn en ademhalingsproblemen. Jaarlijks overlijden in Nederland gemiddeld 10 tot 15 personen door koolmonoxidevergiftiging en enkele honderden mensen per jaar belanden hierdoor in het ziekenhuis. Het is verstandig om een koolmonoxidemelder in huis op te hangen. Deze geeft een alarmsignaal voordat de hoeveelheid CO in de lucht gevaarlijk wordt.
Bij pelletkachels is er nog een extra risico op koolmonoxidevergiftiging. Als je de pelletkorrels los opslaat in een ruimte, dan kan in die ruimte koolmonoxide ontstaan.

Uitstoot fijnstof
De uitstoot van fijnstof door houtstook in Nederland is ongeveer de helft van die van wegverkeer. Deze uitstoot neemt af, omdat auto’s op dit gebied aan steeds strengere eisen moeten voldoen, terwijl de uitstoot door houtrook juist toeneemt.
De onderstaande cijfers zijn gebaseerd op de geschatte uitstoot per kilo hout en uitstootcijfers van modellen vrachtwagens uit 2014:
• Open haard per kilo gestookt hout: evenveel fijnstof als autorit van 580 kilometer,
• Moderne houtkachel per kilo gestookt hout: evenveel fijnstof als vrachtenwagenrit van 350 kilometer,
• Vuurkorf per kilo gestookt hout: evenveel fijnstof als vrachtwagenrit van 3000 kilometer.

Normen beschermen onze gezondheid niet
In Nederland kun je alleen op Vlieland en Schiermonnikoog nog gezonde lucht inademen. Op plekken waar je te veel stikstofdioxide of fijnstof inademt, kun je kortademig worden, of last krijgen van astma of een hartaanval.

De World Health Organisation (WHO) heeft op 22-9-2021 de advieswaarden aangepast op basis van jaren wetenschappelijk onderzoek. Deze waarden zijn veel lager (=strenger) dan de eerdere advieswaarden uit 2005. De lucht is volgens de WHO dus op veel meer plekken ongezond dan eerder werd gedacht.
Nieuwe advieswaarden:
NO2 10 (was 40)
PM2,5 5 (was 10)
PM10 15 (was 20)
De Gezondheidsraad heeft bevestigd dat de Europese normen onze gezondheid niet voldoende beschermen. Ook bij lagere concentraties fijnstof komt onze gezondheid in gevaar.

Europese richtlijn
Vanaf 1 januari 2022 geldt voor alle nieuwe kachels en haarden die verwarmen op hout of pellets de Europese richtlijn ’Ecodesign’. Toestellen met zo’n keurmerk verbranden efficiënter en duurzamer dan oudere apparaten.
Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat beziet momenteel hoe luchtverontreiniging door houtstook te verminderen valt. Gemeenten is gevraagd de inwoners op te roepen om bij windstil en mistig weer geen hout te verbranden.

Wanneer kan het vuur beter uit blijven?
De rook van een brandend haardvuurtje is ongezond voor jezelf en je omgeving. Wil je rekening houden met je buren? Laat de open haard of houtkachel dan in ieder geval uit als het windstil of mistig is. Bij dit weer blijft de rook namelijk lang hangen, waardoor de lucht om je huis erg ongezond wordt.
Steek de open haard of houtkachel alleen bij speciale gelegenheden aan, voor de sfeer. Het is niet zo efficiënt om je huis te verwarmen met een open haard of houtkachel, want een groot deel van de warmte vliegt via de schoorsteen naar buiten.

Bekijk voordat je de haard aansteekt eerst even de Stookwijzer. Zo weet je wanneer het vuur beter uit kan blijven. Gebruik ook de onderstaande stooktips om minder ongezond te stoken.
1. Stook alleen droog hout. Dit is te herkennen aan een schors die loslaat en aan barsten in het hout. Droog hout geeft de minste rook en fijnstof. Een vochtpercentage van 15-20 procent is goed. Je kunt dit meten met een vochtmeter. Zelfgehakt hout moet je minstens 2 jaar laten drogen. Gebruik haardhout dat uit verantwoord beheerd bos komt Je herkent het aan het FSC- of PEFC-keurmerk. De stukken hout moeten niet groter zijn dan 6-7 cm.
2. Stook nooit hout dat is geverfd, gebeitst, geïmpregneerd of gelijmd (bijv. spaanplaat of laminaatvloeren). Dat is verboden, omdat bij verbranding hiervan zware metalen vrijkomen. Het is ook verboden papier of karton te verbranden, omdat dat veel rook en vliegas veroorzaakt.
3. Laat het hout niet smoren door de luchttoevoerklep dicht te schuiven, en laat het vuur vanzelf uitbranden. Door het hout te smoren kunnen er extra veel schadelijke stoffen ontstaan (zoals kankerverwekkende koolwaterstoffen (PAK’s ) en koolmonoxide). Als het te warm wordt, kan je beter een raampje open zetten en minder hout op het vuur gooien.
4. De manier waarop je de kachel of haard aansteekt maakt veel uit voor hoeveel fijnstof er vrijkomt. Volg daarom voor het aansteken van het vuur de instructies van de fabrikant van de kachel of haard. Gebruik nooit spiritus of andere brandbare vloeistoffen om het vuur aan te steken, dat is gevaarlijk.
5. Laat de schoorsteen minstens één keer per jaar goed vegen, zodat de rook goed naar buiten kan. Je hebt daardoor ook minder kans op een schoorsteenbrand.
6. Zorg voor goede luchttoevoer. Zet bij een open haard de klep in de schoorsteen helemaal open, en bij een oudere houtkachel de luchttoevoerklep van de kachel. Nieuwere houtkachels regelen de luchttoevoer automatisch. Bij voldoende ventilatie door de ventilatieroosters of door een raampje open te zetten kan het vuur lucht (zuurstof) aantrekken en kan de rook via de schoorsteen naar buiten.
7. Een goed vuur heeft gele vlammen die niet flakkeren en er komt hierbij bijna geen rook uit de schoorsteen. Oranje vlammen en donkere rook geven aan dat de verbranding niet goed is: zet dan een raampje open voor meer zuurstoftoevoer.

Houtstookoverlast bespreken
Met de forse toename van houtstook binnen- en buitenhuis in ons land, ondervinden meer mensen er hinder van. Ze kunnen er ziek van worden en veel mensen vinden de rook ook stinken. Probeer de overlast met de houtstoker te bespreken.
Houd in een logboekje bij wanneer je last had. Dat kan helpen bij het oplossen van het probleem. Daarnaast kun je de gegevens nodig hebben als je een officiële klacht indient.
Als de gesprekken niet tot een oplossing leiden kun je een klacht indienen bij de gemeente of GGD. Je kunt eventueel ook een meting uit laten voeren.

Alternatieven voor houtkachel of open haard:
Pelletkachel
Deze wordt vaak genoemd als goed alternatief voor houtstook. Pelletkachels stoten weliswaar minder fijnstof (roet) PM10 en PM2.5 uit maar veel meer ultrafijnstof, wat nog veel schadelijker is.
Bovendien worden pelletkorrels gemaakt van (afval)hout van bomen. Het productieproces hiervan vraagt zeer veel fossiele brandstof voor: zagen, tot poeder malen, drogen, persen, verpakking en transport.(Afval)hout kan beter gebruikt worden voor het maken van meubelplaat (spaanplaat), zaagsel, e.d., want dan wordt CO2 opgeslagen.

Gashaard
Een gashaard is makkelijker in gebruik dan een pelletkachel en geeft, nog los van de voor het productieproces van pellets benodigde CO2, 2 tot 3x minder CO2-uitstoot dan houtstook.

Elektrische haard
Dit is een haard op stroom. De échte warmte van vuur heb je er niet van, maar er zit vaak wel een verwarmingsfunctie op.

Bio-ethanolhaard
Bio-ethanolhaarden branden met echt vuur. Je hebt geen schoorsteen nodig, want ze stoten geen giftige dampen uit, en er komt geen roet vrij. De brandstof is alcohol, geproduceerd uit milieuvriendelijk en biologisch materiaal, zoals bijvoorbeeld aardappels en maïs.