Natuurdiëtisten Nederland

Natuurdiëtisten Nederland is een platform, inspiratiebron en kennisinstituut over voeding, opgericht door Marijke de Waal Malefijt, klinisch werkend natuurdiëtist.

Gepubliceerd op 05-08-2022

Effecten van bestrijdingsmiddelencocktail zijn onbekend

betekenis & definitie

Onze leefomgeving wordt in toenemende mate vervuild door duizenden synthetische organische en anorganische verbindingen zoals pesticiden, insecticiden en groeibevorderende middelen. We weten nog weinig van de effecten van de cocktails van bestrijdingsmiddelen op onze gezondheid.

Er zijn in Nederland tussen de 200 en 250 stoffen toegelaten als bestrijdingsmiddel.
Chemische vervuiling door stoffen zoals pesticiden wordt beschouwd als een van de ernstigste bedreigingen voor het leven op aarde.

Normen
Door het gebruik van bestrijdingsmiddelen kunnen er resten achterblijven op de gewassen. Omdat deze resten niet schadelijk mogen zijn voor mensen bestaan er voor elk bestrijdingsmiddel de volgende normen:
• De aanvaardbare dagelijkse inname (ADI). Geeft de hoeveelheid aan van een bestrijdingsmiddel dat je levenslang elke dag binnen mag krijgen zonder dat dit slecht is voor je gezondheid. Een bestrijdingsmiddel mag niet kankerverwekkend zijn.
• De acute referentiedosis (ARfD). Dit is een schatting van de hoeveelheid van een bestrijdingsmiddel die je binnen 24 uur kan innemen zonder dat dit slecht is voor je gezondheid.
• De maximale residu limiet (MRL).Geeft aan hoeveel van een bestrijdingsmiddel mag achterblijven op het product en moet zo laag zijn dat men de ADI en de ARfD niet overschrijdt wanneer men (heel veel) van deze producten eet.
• Voor babyvoeding gelden de strengste normen. Bijna altijd geldt dat er helemaal geen resten bestrijdingsmiddel in aanwezig mogen zijn.

Veel bestrijdingsmiddelen trekken verder het product in dan de schil. Groente en fruit schillen of wassen om de resten van bestrijdingsmiddelen te verwijderen helpt dus niet. Biologische groenten en fruit bevatten geen chemische bestrijdingsmiddelen.

Kritiek op normen
Sommige onderzoekers vinden de normen voor bestrijdingsmiddelen op voedsel veel te soepel.
Hun punten van kritiek zijn:
• Het beoordelingssysteem van pesticiden is gebaseerd op de normen van theoretische modellen, niet op veldonderzoek.
• Van weinig bestrijdingsmiddelen is duidelijk of deze onschadelijk zijn.
• Voor alle stoffen wordt ervan uitgegaan dat de dosis de giftigheid bepaalt. Van maar heel weinig stoffen is echter bekend hoe tijdsafhankelijk de werking is.
• Effecten op de bodem worden gemeten op slechts vijf indicatoren, terwijl er meer dan een miljoen soorten bodemorganismen zijn.
• Pesticiden verspreiden zich, onder andere via verdamping, ook via de lucht.
• De normen geven alleen een maximum per middel. Er geldt geen limiet voor het aantal verschillende middelen dat een boer mag gebruiken, of voor de totale hoeveelheid pesticiden die er mag worden opgebracht.
• Ook bij voedsel geldt dat er geen normen zijn voor hoeveel bestrijdingsmiddelen op een product mogen zitten of voor de totale hoeveelheid achtergebleven residuen.
• Onderzoek is duur en ingewikkeld. Producenten hebben daar geen belang bij en die hebben grote invloed op het beleid.

Overschrijdingen
Gemiddeld zitten op groenten en fruit vijf bestrijdingsmiddelen en dit aantal en het aantal overschrijdingen neemt toe. Ook andere producten, zoals granen en rijst, kunnen pesticiden bevatten. Het aantal gebruikte pesticiden is bij biologische landbouw aanzienlijk lager.

Uit onderzoek blijkt dat overschrijdingen vooral in niet-EU-landen worden gevonden, De hoogste maximale residu-overschrijdingen (meer dan 15%) werden in 2019 gevonden in druivenbladeren, tuinbonen, koriander, chilipepers, waterkers, passievruchten, selderij, granaatappels, basilicum, uien en thee.

Cumulatieve effecten
Effecten die ontstaan door het binnenkrijgen van verschillende bestrijdingsmiddelen met vergelijkbare werking heten cumulatieve effecten. Men kan door meerdere soorten groenten of fruit te eten in aanraking komen met verschillende soorten bestrijdingsmiddelen. Eén soort fruit of groente kan al behandeld zijn met meerdere bestrijdingsmiddelen. Als men teveel bestrijdingsmiddelen binnenkrijgt, kan men klachten krijgen, zoals misselijkheid of hoofdpijn.

Op dit moment worden cumulatieve effecten die ontstaan door het binnenkrijgen van verschillende bestrijdingsmiddelen bij de toelating hiervan niet meegewogen door de Europese voedselveiligheidsautoriteit (EFSA). Wel vindt er volop onderzoek plaats naar deze effecten. De EFSA werkt aan een juiste risicobeoordeling om ook de cumulatieve effecten mee te nemen.

Cocktails van bestrijdingsmiddelen
Pesticide Action Network (PAN) is een netwerk van meer dan 600 non-governementele organisaties, instituten en individuen uit meer dan 60 landen, die eraan werken om de afhankelijkheid van chemische pesticiden te beëindigen en veilige en duurzame bestrijdingsmiddelen te ondersteunen.

PAN uitte kritiek op het rapport ‘EFSA’s pilot studies on Cumulative Risk Assessment – A source of concern’. Volgens PAN kan dat rapport niet worden gebruikt als verzekering dat cocktails van bestrijdingsmiddelen geen effect hebben op de menselijke gezondheid, omdat er niet daadwerkelijk experimentele studies zijn gedaan met cocktails van bestrijdingsmiddelen.

Een ander punt van zorg is de betrokkenheid van de industrie bij de ontwikkeling van de instrumenten die werden gebruikt bij het assessment. De EFSA stelt dat ons voedsel veilig is, terwijl we nog weinig weten van de effecten van de cocktails van bestrijdingsmiddelen op onze gezondheid.
Met blootstelling aan een stof via meerdere routes (het milieu, voeding etc.) of aan meerdere stoffen tegelijk, wordt in de regelgeving nog niet systematisch rekening gehouden.

Gezondheidseffecten
Blootstelling aan pesticiden wordt in verband gebracht met gewichtstoename en diabetes type 2, doordat de stoffen de functies van het vetweefsel kunnen veranderen. Verder blijkt uit een meta-analyse van 7 studies dat levenslange blootstelling aan pesticiden blijvende toxische effecten op het centrale zenuwstelsel kan hebben en kan bijdragen aan de ontwikkeling van Alzheimer. Bovendien, zo blijkt uit onderzoek, neemt de kans op borstkanker toe bij een mengsel van chemische stoffen .

Schadelijke stoffen in vetweefsel
PCB’s (polychloorbifenylen, o.a. gebruikt als bestrijdingsmiddel) zijn schadelijke stoffen die via milieuvervuiling terecht kunnen komen in voedingsmiddelen. Ze zijn moeilijk afbreekbaar en blijven daardoor heel lang in het milieu aanwezig.
Ongeveer 1/3 van de PCB’s die men binnenkrijgt verlaat het lichaam weer via de ontlasting. De rest wordt in het vetweefsel opgeslagen. Afhankelijk van de chemische samenstelling breekt het lichaam de PCB’s in enkele maanden tot tientallen jaren af. Ook andere vervuilende stoffen kunnen zich opslaan in onze vetten.

Bij de productie van moedermelk worden de vetreserves aangesproken en komen de vervuilende stoffen in borstvoeding terecht. Alle kinderen, ook degenen die geen borstvoeding krijgen, worden blootgesteld aan deze vervuilende stoffen. Ze worden tijdens de zwangerschap via de placenta doorgegeven aan de foetus.
Alleen al in het vruchtwater werd een combinatie van zo’n vijftien verschillende soorten stoffen gevonden. Blootstelling in de baarmoeder speelt een dominantere rol dan blootstelling tijdens de borstvoeding.

Glyfosaat
Glyfosaat is ‘s werelds meest gebruikte breedspectrum herbicide en wordt hoofdzakelijk gebruikt om onkruid op landbouwgrond te bestrijden.
De blootstelling aan glyfosaat kan leiden tot een verstoring van de darmflora. Een dysbiose van het darmmicrobioom wordt geassocieerd met verschillende ziekten, zoals blijkt uit talrijke studies: metabool syndroom, diabetes mellitus, inflammatoire darmziekten, darmkanker, calciumoxalaat-stenen, hart- en vaatziekten, reumatoïde artritis en neurologische stoornissen.

REACH: registratie van chemische stoffen
REACH staat voor: Registratie, Evaluatie, Autorisatie en restrictie van Chemische stoffen. Deze verordening geldt voor alle landen van de Europese Unie. Het beschrijft de regels waar bedrijven en overheden zich aan moeten houden en kan verboden of beperkingen opleggen aan de productie, het gebruik of de invoer van bepaalde schadelijke stoffen.

Door de REACH-verordening is er informatie over circa 23.000 stoffen op de Europese markt. Een deel van de problematische stoffen blijft echter buiten beeld en er zijn ook gebreken in de naleving. Bij controles blijkt regelmatig dat producten die in de EU worden geïmporteerd stoffen bevatten die verboden zijn.

Zeer Zorgwekkende Stoffen
Dit zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor mens en milieu, bijvoorbeeld omdat ze kankerverwekkend zijn, de voortplanting belemmeren en/of zich in de voedselketen ophopen. Er is geen compleet landelijk beeld van de uitstoot van alle ZZS.

ZZS zijn stoffen waarvan volgens de Nederlandse wetgeving de uitstoot moeten worden geminimaliseerd. Dit betreft ook stoffen die niet onder REACH vallen en/of die niet op de markt worden gebracht, maar tijdens een industrieel proces (bijvoorbeeld verbranding) ontstaan.

Probleemgebieden
De belangrijkste probleemgebieden met chemische stoffen zijn:
1. Uitstoot van stoffen in de omgeving van industriële installaties;
2. Chemische stoffen in het oppervlaktewater (o.a. gewasbeschermingsmiddelen, medicijnresten en microplastics) en verontreiniging van bronnen van drinkwater;
3. Stoffen in consumentenproducten. De mogelijke blootstelling aan stoffen die de
hormoonhuishouding ontregelen, de zgn. hormoonverstorende stoffen zoals de weekmaker Bisfenol A;
4. Stoffen in relatie tot de circulaire economie. Materialen die worden gerecycled kunnen nog schadelijke stoffen bevatten;
5. Blootstelling aan stoffen op de werkplek. Stoffen die als bijproduct tijdens werkprocessen ontstaan spelen een grote rol, zoals kwartsstof, meelstof, lasrook, dieselrook, asfaltrook en houtstof.

Wat kunt u zelf doen?
• Bij tuincentra vragen om gifvrij geteelde tuinplanten, bloembollen, bloemen en zaad. Veel planten die u in de winkel of het tuincentrum koopt, bevatten namelijk (resten van) pesticiden.
• Kijk goed op het etiket of het bestrijdingsmiddel is toegelaten en het is belangrijk de producten alleen te gebruiken waar ze voor bedoeld zijn. Bij verkeerd gebruik kunnen ook toegestane middelen gevaarlijk zijn.
Soms staan op het etiket termen als ‘plantaardig’, ‘natuurlijk’ of ‘milieuvriendelijk’, maar zelfs 100% natuurlijke middelen zijn giftig, anders was het geen bestrijdingsmiddel.
• Zout en schoonmaak- of tafelazijn kunnen schadelijke effecten op het milieu en bodemleven hebben, en zijn om die reden een afrader als bestrijdingsmiddel.
• Koop kleding van milieuvriendelijke materialen zoals biologisch katoen, hennep of linnen.
• Eet biologische producten.