Lexicon Nederland en België

Liek Mulder (1994)

Gepubliceerd op 02-08-2017

Molukken

betekenis & definitie

Molukken (Maluku), Indonesische eilandengroep tussen Sulawesi (Celebes) en Irian (Nieuw-Guinea), bekend als de Specerij-eilanden (kruidnagelen, nootmuskaat en foelie). Tot de Molukken behoren de Halmahera-groep, de Ambon- en Bandagroepen, terwijl ook Ceram, Buru, de Obi- en Sula-eilanden ertoe worden gerekend.

In de Annalen van de Tang-dynastie wordt al in de 7e eeuw de naam Mi-li-ku vermeld; in de 14e eeuw komt in het Javaanse geschrift Nagarakertagama de naam Maloko voor. Nederzettingen sloten zich langzamerhand aaneen tot vorstenrijkjes als Ternate en Tidore. Er vestigden zich Chinezen en Arabieren, waardoor de islam er voet aan de grond kreeg. In 1522 stichtte de Portugees De Bruto een fort op Ternate; in 1545 werd de sultan een vazal van Portugal. In Tidore kregen de Spanjaarden grote invloed tot zij in 1529 voor de Portugezen moesten wijken. De Portugezen werden op hun beurt in 1574 van Ternate verdreven. De sultan van Tidore stond hun toe een fort op Ambon te bouwen. In 1599 deden de Nederlanders → Warwijck en Heemskerck Ternate en Banda aan. Steven van der → Haghen voldeed in 1600 aan het verzoek van Ternate om hulp te verlenen tegen de Portugezen; op Ambon verrees de eerste Nederlandse sterkte, het `Fort van Verre'. In 1605 veroverde Cornelis Sebastiaansz. het Portugese fort op Tidore; in 1606 werd het Portugese fort op Ambon veroverd, waarmee een eind kwam aan Portugals invloed in de Molukken. Frederik de → Houtman werd in 1603 tot gouverneur over Ambon aangesteld. Cornelis → Matelief vestigde het Nederlandse gezag op Ternate en sloot in 1607 een contract, waarbij de voc het kruidnagelmonopolie in handen kreeg. Herhaaldelijk kwam de bevolking van de Molukken tegen de Nederlandse onderdrukking in opstand, vooral op Ambon. De voc handhaafde namelijk met harde hand een kruidnagelmonopolie, waarbij de produktie zo geregeld was dat de opbrengst opzettelijk laag werd gehouden. Op deze manier kon de voc de prijs vaststellen die de markt voor de specerijen moest betalen (→ hongitochten). Gouverneur-generaal Jan Pietersz. → Coen veroverde Banda en roeide de bevolking er vrijwel uit (→ perkeniers). In 1623 vond de moord op → Ambon plaats. Gebruikmakend van een erfopvolgingsoorlog onderdrukte gouverneur-generaal Arnold de → Vlamingh van Outshoorn in 1650 op gruwelijke wijze een nationale opstand en vernietigde de volgens de voc overbodige kruidnagelaanplantingen. In 1652 sloot Ternate met de voc een contract, dat het kruidnagelbedrijf geheel in handen van de compagnie bracht. Er werd afgesproken dat er in het Ternataanse rijk geen nieuwe kruidnagelen zouden worden geplant, ook niet waar ze reeds waren verwoest; jaarlijks zou een hongitocht alle bomen vernietigen die buiten het voc-gebied werden aangetroffen. In 1657 sloot Tidore een soortgelijk contract. Na een opstand in 1680 werd Ternate tot een leen van de voc verklaard. Bijna anderhalve eeuw bleef deze situatie voortbestaan. In 1824 vaardigde gouverneur-generaal Van der → Capellen de Molukkenproclamatie uit, waarbij de hongitochten en het vernietigen van kruidnagelbomen werden afgeschaft. In 1863 slaagde minister van Koloniën → Fransen van de Putte erin de verplichte kruidnagelcultuur afgeschaft te krijgen; in 1873 volgde de muskaatnotencultuur. Tijdens de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd vormden de Molukken van 1946-1950 een deel van Oost-Indonesië. Na de opneming in de Indonesische Republiek ontstond een opstand op Ambon (→ Zuid-Molukken).

< >