Lexicon Nederland en België

Liek Mulder (1994)

Gepubliceerd op 02-08-2017

Bataven

betekenis & definitie

Bataven [Lat. Batavi; niet: Batavieren], stam die zich, evenals de → Cananefaten, had afgesplitst van de Chatten aan de bovenloop van de Weser of in het gebied tussen Lippe en Boven-Eems, waar in de vroege Romeinse keizertijd de Chattuarii leefden.

Hun naam betekent namelijk `zij die in (voormalig) Chatten-gebied wonen'. Tussen 50 en 12 v.Chr. vestigden ze zich in het Middennederlandse rivierengebied. Het uiteindelijke Bataafse woongebied had als kerngebied de Betuwe (Insula Batavorum), en omvatte voorts het Rijk van Nijmegen, het Land van Maas en Waal, de strook tussen de benedenloop van de Waal en de Maas en het noorden van Brabant (→ Texuandri). Voor het woongebied van de Bataven werden later ook andere namen gebruikt, zoals Batavia (in 310), Batuwa (in 726), Batawa (in 792) en Betua (midden 12e eeuw). Er zijn geen aanwijzingen dat de Bataven op last van de Romeinen naar deze gebieden zijn verhuisd. Hoogstwaarschijnlijk is tussen de Romeinse veldheer Drusus en de Bataven een verdrag gesloten, waarbij laatstgenoemden zich weliswaar aan de Romeinen onderwierpen en troepen moesten leveren, maar toch een grote mate van autonomie behielden en geen belasting hoefden te betalen.

Tijdens de onlusten na Nero's dood kwamen de Bataven in opstand onder leiding van → Julius Civilis (69-70). De achterliggende reden was dat de macht van de Bataafse adel door het bondgenootschap met de Romeinen in het geding was gekomen. Door een overeenkomst met de Romeinse bevelhebber Cerialis kwam aan deze opstand een einde. Na de Bataafse opstand, wellicht zelfs reeds daarvoor in de eerste helft van de 1e eeuw, vormde het woongebied van de Bataven het uitgangspunt voor de civitas Batavorum met als hoofdstad Batavodurum en later → Ulpia Noviomagus Batavorum (op de plaats van het huidige Nijmegen). Volgens sommigen behoorde het territorium van de Cananefaten oorspronkelijk eveneens tot dit bestuursdistrict. In de 4e eeuw ging het Bataafse gebied over in de handen van de → Salii. De Bataven werden als militairen door de Romeinen zeer gewaardeerd. Daarvan getuigen bijvoorbeeld de Bataafse hulptroepen in het Romeinse leger en de inzet van Bataven als keizerlijke lijfwachten. Het is onduidelijk, wanneer de Bataven etnisch ophielden te bestaan. De in de 4e en vroege 5e eeuw gebruikte aanduiding Batavi voor Romeinse auxilia (hulptroepen) en ruiterafdelingen is waarschijnlijk archaïserend (bewust verouderd) taalgebruik.

In latere eeuwen werden de Bataven wegens hun heldhaftige en `edele' reputatie graag gezien als voorlopers van de Nederlandse natie, begenadigd met dezelfde kwaliteiten (`het Bataafs exempel'). Daarom werd hun naam gebruikt bij de benoeming van bijvoorbeeld → Batavia, → Bataafse Republiek en → Bataafse legioen.

< >