Determinisme is de stellige overtuiging dat alle gebeurtenissen het noodzakelijke gevolg zijn van iets waarover je geen controle hebt.
In het radicale (harde) determinisme is de vrije wil een illusie. Schijnbaar spontane of morele handelingen – zoals voor de lol voetballen of onbaatzuchtig helpen ( altruisme ) – zijn eveneens het gevolg van causale ketens die eraan voorafgaan. In strikte zin is er geen toeval en geen eigenmachtige beslissing; alles volgt noodzakelijk uit eerdere omstandigheden.
Tegenover het radicale ‘harde’ determinisme staat een ‘zachte’, zogenoemde compatibilistische visie. Deze benadering erkent dat keuzes binnen bepaalde, voorgegeven kaders (zoals natuurwetten, genen, opvoeding) vallen, maar dat er binnen die kaders wel degelijk sprake is van keuzevrijheid en agency -beïnvloeding. Ook aporetisch gedrag waarbij iemand niet kan kiezen tussen meerdere uitwegen, ideeën, overtuigingen, oplossingen, besluiten of reacties op niet te beantwoorden vragen past daarin. Deze positie wordt wel vergeleken met een voetbalveld: de noodzakelijke afmetingen en spelregels zijn vastgesteld, maar binnen dat begrensde veld hebben de spelers alle vrijheid om creatief te zijn en spontaan keuzes te maken.
In recente filosofische stromingen verschuift de focus van de mens naar netwerken van relaties tussen entiteiten zoals daar zijn: mensen, dieren, rivieren, ideeën, AI en metafysische concepten zoals het hiernamaals. Binnen dit perspectief betekent determinisme erkennen dat het veld waarop objecten zich bevinden begrensd en bepaald is maar openingen naar onbekende ruimten met andere objecten niet zijn uitgesloten.
