Relatietherapie is een vorm van psychotherapie of professionele begeleiding waarbij twee partners onder leiding van een therapeut werken aan het verbeteren van hun onderlinge relatie. De therapie richt zich op de communicatie, de emotionele verbondenheid en de terugkerende patronen die tussen partners ontstaan.
Het doel is niet primair om vast te stellen wie gelijk heeft, maar om inzicht te krijgen in de dynamiek tussen beide partners en om vastgelopen interactiepatronen te doorbreken. Relatietherapie wordt ook wel paartherapie of partnerrelatietherapie genoemd. In de bredere context van de systemische benadering, waarbij ook gezinnen of families betrokken kunnen zijn, spreekt men van systeemtherapie of gezinstherapie.
Definitie en uitgangspunten
In relatietherapie staat niet het individu centraal, maar het systeem dat twee partners samen vormen. Het uitgangspunt is dat problemen in een relatie zelden voortkomen uit de fouten van één persoon, maar uit de wisselwerking tussen beiden. Een veelvoorkomend voorbeeld is de negatieve spiraal waarin de ene partner steeds meer aandringt op contact, terwijl de andere zich juist terugtrekt. Hoe sterker het ene gedrag, hoe sterker de reactie ervan op de ander, waardoor het patroon zich in stand houdt. De therapeut neemt in dit proces een neutrale positie in. Beide partners krijgen ruimte om hun beleving te verwoorden, en de therapeut helpt het achterliggende mechanisme zichtbaar te maken. Op die manier ontstaat er gedeeld inzicht, waardoor partners niet langer tegenover elkaar, maar naast elkaar tegenover het probleem komen te staan.
Aanleidingen therapie
Stellen melden zich om uiteenlopende redenen aan voor relatietherapie. De meest voorkomende aanleidingen zijn:
- Communicatieproblemen, zoals herhalende ruzies, langs elkaar heen praten of langdurig stilzwijgen.
- Verminderde verbinding, waarbij de relatie functioneel verloopt maar emotioneel of seksueel als leeg of sleur wordt ervaren.
- Vertrouwensbreuken, bijvoorbeeld na ontrouw, verzwegen financiële kwesties of grenzen die zijn overschreden.
- Levensfaseovergangen, zoals de komst van een kind, samenwonen, een verhuizing, ziekte of pensionering.
- Twijfels over de voortzetting, van de relatie, waarbij beide partners willen onderzoeken of doorgaan of uit elkaar gaan de meest gezonde keuze is.
Onderzoek wijst uit dat stellen gemiddeld zes jaar wachten voordat ze professionele hulp inschakelen. Daardoor zijn negatieve patronen op het moment van aanmelden vaak al sterk ingesleten, wat een traject langer en intensiever maakt.
Methodieken
Binnen relatietherapie worden verschillende wetenschappelijk onderbouwde methodieken gebruikt. De drie meest toegepaste benaderingen zijn:
- Emotionally Focused Therapy (EFT) is ontwikkeld door de Canadese psychologe Sue Johnson en is gebaseerd op de hechtingstheorie. EFT gaat ervan uit dat liefdesrelaties functioneren als hechtingsrelaties, waarin partners elkaar nodig hebben als veilige basis. Conflicten worden in deze benadering gezien als protestreacties op verloren verbinding. EFT geldt internationaal als de best onderzochte en bewezen effectieve vorm van relatietherapie.
- Integrative Behavioral Couple Therapy (IBCT) is ontwikkeld door de Amerikaanse psychologen Andrew Christensen en Neil Jacobson. IBCT combineert gedragstherapeutische technieken met een nadruk op acceptatie. Het uitgangspunt is dat sommige verschillen tussen partners niet of nauwelijks te veranderen zijn, en dat acceptatie van die verschillen ruimte schept voor verandering op andere vlakken.
- Systeemtherapie is een bredere stroming waarbinnen relatietherapie zich heeft ontwikkeld. De methode richt zich op patronen, posities en betekenissen binnen het relationele systeem en put uit verschillende theoretische tradities, waaronder de contextuele therapie van Ivan Boszormenyi-Nagy en het gedachtegoed van de Milanese school.
Daarnaast wordt klassieke cognitieve gedragstherapie nog steeds toegepast, vaak in combinatie met een van de bovengenoemde benaderingen. Onderzoek laat zien dat een puur cognitief-gedragsmatige aanpak op de langere termijn vaker leidt tot terugval dan benaderingen waarin emotie en hechting expliciet worden meegenomen.
Verschillen in beleving tussen partners
Hoewel relatieproblemen per definitie iets zijn dat partners samen vormen, ervaren mannen en vrouwen de problematiek vaak op verschillende manieren. Deze verschillen zijn niet absoluut, maar komen in de klinische praktijk geregeld terug.
Vrouwen rapporteren vaker een gevoel van emotionele afstand of het niet gehoord worden. De wens om over de relatie te praten en gevoelens te delen is bij hen doorgaans uitgesprokener. Mannen rapporteren vaker dat zij zich tekort voelen schieten, bekritiseerd voelen of zich terugtrekken om escalatie te voorkomen. Het zogenaamde demand-withdraw-patroon , waarbij de ene partner aandringt op gesprek en de andere zich afsluit, is een van de meest onderzochte interactiepatronen binnen de relatietherapie.
In therapie wordt zichtbaar dat beide bewegingen voortkomen uit dezelfde behoefte aan verbinding en veiligheid, maar tot tegengestelde gedragingen leiden. Het herkennen van deze dynamiek vormt vaak een keerpunt in het traject.
Verloop van een relatietherapie traject
Een traject begint doorgaans met een intakegesprek waarin de geschiedenis van de relatie, individuele achtergronden en de actuele klachten worden besproken. Soms wordt gebruikgemaakt van vragenlijsten om de relatiekwaliteit en de aard van de problemen in kaart te brengen.
Daarna volgen sessies van gemiddeld zestig tot negentig minuten, meestal eens per twee weken. Een gemiddeld traject omvat acht tot vijftien sessies, hoewel dit sterk afhankelijk is van de aard en de duur van de problemen. Tussen sessies door krijgen partners regelmatig oefeningen mee om thuis toe te passen, zodat het werk niet beperkt blijft tot de spreekkamer.
Een relatietherapeut kan ook adviseren om individuele sessies in te voegen, bijvoorbeeld wanneer trauma, verslaving of psychische klachten bij één van beide partners een rol spelen.
Effectiviteit
Meta-analyses van internationaal onderzoek laten zien dat ongeveer 70 tot 75 procent van de stellen na relatietherapie een verbetering rapporteert in relatiekwaliteit. Voor EFT zijn de slagingscijfers nog iets hoger. De effectiviteit hangt sterk samen met drie factoren: de motivatie van beide partners, de ernst en duur van de problematiek en de mate waarin er een werkbare klik is met de therapeut.
Relatietherapie kan ook leiden tot de gezamenlijke conclusie dat uit elkaar gaan de gezondere keuze is. In dat geval kan de therapie helpen om de scheiding op een respectvolle manier vorm te geven, wat met name van belang is wanneer er kinderen bij betrokken zijn.
Vergoeding relatietherapie
In Nederland worden klachten zonder DSM-classificatie, waaronder gewone relatieproblemen, sinds 2014 niet meer vergoed vanuit de basisverzekering. Relatietherapie wordt daardoor in de praktijk vrijwel altijd zelf betaald, met tarieven die doorgaans tussen de 110 en 175 euro per sessie liggen. Wanneer relatieproblematiek samenhangt met een onderliggende psychische stoornis, kan systeemtherapie in een GGZ-context wel deel uitmaken van een vergoede behandeling. Aanvullende zorgverzekeringen vergoeden in sommige gevallen een deel van de kosten, afhankelijk van de registratie van de therapeut.
Aanbod in Nederland
Relatietherapie wordt in Nederland aangeboden door zowel zelfstandige therapeuten en gespecialiseerde praktijken als door grotere GGZ-instellingen. Tot de bekendste aanbieders binnen de reguliere geestelijke gezondheidszorg behoren Parnassia Groep, PsyQ, GGZ inGeest en Altrecht, met vestigingen in onder meer Amsterdam, Utrecht, Rotterdam en Den Haag. Daarnaast werken vele honderden zelfstandige relatietherapeuten en coachingspraktijken in vrijwel elke gemeente, waaronder gespecialiseerde aanbieders als GORTcoaching en talloze regionale praktijken in zowel grote steden als kleinere plaatsen.
De kwaliteit van het aanbod wordt voor een belangrijk deel geborgd door beroepsregistraties. Geregistreerde relatietherapeuten zijn meestal aangesloten bij de Nederlandse Vereniging voor Relatie- en Gezinstherapie (NVRG), het Relatietherapeuten Register Nederland (RRN) of, voor breder geschoolde behandelaars, het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP).
Lees ook:
Systeemtherapie
Gezinstherapie
Hechtingstheorie
Psychotherapie
Emotionally Focused Therapy
