Encyclopedie van Noord Brabant

Anton van Oirschot (1985-1986)

Gepubliceerd op 20-10-2020

DONGEN

betekenis & definitie

gemeente in Noord-Brabant, bestaande uit Dongen met Hoge Ham, gehuchten Haanderhoef en Biezen en buurten Dongense Vaart, Klein Dongen, Lage Ham, Bergen, Breestraat, Eind. Heuvel, de Laag- en de Groenstraat.

Ligging: grenzend aan Tilburg, Gilze-Rijen. Oosterhout, ’s-Gravenmoer. Waspik, Sprang-Capelle en Loon-op-Zand.Wapen: In blauw twee gouden beurtelings gekanteelde dwarsbalken (1817).

Naam: genoemd naar de rivier de Dongen die niet ver van Turnhout uit de hei voortkomende, er midden door gaat en zich bij Geertruidenberg in de grote verdronken vaart van Zuid-Holland ontlast.

Inwoners: 20.434 (1983); oppervlak: 2.474 ha. (in 1890 in de kom nog slechts 846 inw.). Geschiedenis: Dongen wordt voor het eerst genoemd in 1281. toen Gerard van Ylga voor Willem, heer van Horne en Altena, goederen in Dongen opdroeg ten behoeve van Wouter Volkaerts. In 1329 verleende Gerard, heer van Horne Perwijs en Herlaer. het hoge gerecht van Dongen aan Willem van Duivenvoorde, heer van Oosterhout. wat nog in hetzelfde jaar door Willem van Home bekrachtigd werd.

In 1350 verkocht Willem van Duivenvoorde Dongens bezit aan zijn dochter Beatrix, die gehuwd was met Roelof van Daelhem. Het ging hier om woningen te Dongen met hofstad, met uitzondering van de hoge en middelbare jurisdictie. die Van Duivenvoorde voor zichzelf behield. Beatrix was ook vrouwe van Hooge en Lage Zwaluwe. In 1376 droeg zij samen met haar zoon Willem van Daelhem, die toen heer van Dongen was, het goed in Hooge Zwaluwe op aan Margriet van der Lippe, vrouw van de Leek en Breda, welk dorp later aan de Van Nassau’s kwam. De heerlijkheden Dongen en Lage Zwaluwe zijn lang in het bezit van het geslacht Van Daelhem gebleven. In 1523 werden de goederen echter verbeurd verklaard, omdat Jan van Daelhem. heer van Dongen en de Zwaluwe, een manslag aan Karel van Lier, onderschout van Turnhout, had begaan.

De goederen kwamen toen aan Hendrik, graaf van Nassau, heer van Breda. Ook de goederen, die Van Daelhem in leen hield van de graaf van Holland, werden verbeurd verklaard en aan Hendrik van Nassau gegeven. Op deze wijze werd Dongen als heerlijkheid een achterleen van Breda en bij het Land van Breda gevoegd.

Op het eind van de 15e eeuw kreeg Dongen een eigen bedehuis, waarvan in het koor en dwarspand van de kerkruïne vormen bewaard zijn gebleven. Kerkelijk behoorde de parochie sinds 1559 tot het bisdom Antwerpen. In 1644 werd de katholieke kerk door de protestanten in bezit genomen toen de eerste predikant in Dongen werd benoemd. Het zou tot 1764 duren voordat het aan de bevolking van Dongen, die grotendeels uit katholieken bestond, toegestaan werd een schuurkerk te bouwen met zangerskoor, portaal, drie altaren, communiebank en preekstoel. De oude kerk werd tevens als raadhuis gebruikt. De schuurkerk stond op de Hoge Ham, achter het Bollekens Slotje. In 1828 ging men over tot de bouw van een nieuwe kerk in waterstaatsstijl, maar deze werd later weer vervangen door de St.Laurentiuskerk in neobyzantijnse stijl, naar ontwerp van Jan en Pieter Cuypers.

Dongen heeft op de Hoge Ham nog een kasteel of omwaterde huyzinge gehad, in de volksmond ’t Bollekens Slotje genoemd, omdat het van 1655 tot 1660 toebehoorde aan Philip en Alida Bollekens. Het was een fors vierkant gebouw met twee verdiepingen. In 1796 deed het dienst als kazerne voor Franse troepen, in 1799 werd het eigendom van dokter Jan Oomen, een broer van de vicaris van het Bredase diocees. Het „comfortabel huis” kwam in 1801 in het bezit van de zusters Penitenten-recollectinen, die zich vanuit Waalwijk in Dongen vestigden en hier onder meer een pensionaat begonnen. Aanvankelijk bekend als „Fransche Kost-school”. Belangrijker was het kasteel aan de Donge, Huis te Dieren, gebouwd door Willem van Duivenvoorde.

Op het eind van de 18e eeuw was hiervan alleen wat muurwerk over. Bij opgravingen zijn nog restanten van het kasteel, later bekend als de verbrande hoef, teruggevonden.

Dongen heeft veel te lijden gehad tijdens de 80-jarige oorlog, toen ook de kerk aan de katholieken ontnomen werd. Ook in de Franse tijd, 1672, werd het dorp in brand gestoken.

De katholieken bouwden later een schuurkerk, die in gebruik bleef tot de nieuwe kerk op de Hoge Ham in 1830 in gebruik genomen kon worden. De oude kerk raakte in verval en werd later als ruïne geconserveerd.

Klein Dongen met het gehucht Dongensevaart werd in 1867 een zelfstandige parochie. De kerk werd op kosten van Adriaan van de Noort gebouwd.

In Dongen is ook het Nederlands provincialaat van de Congregatie der Broeders van OL Vrouw van Lourdes de Broeders van Dongen gevestigd, werkzaam in het onderwijs, psychiatrische instellingen en in de missie.

Aanvankelijk was Dongen een agrarische gemeente; in de 17e en 18e eeuw werd een bescheiden begin gemaakt met de lederverwerking, wat uitgroeide tot een grote industrie omstreeks 1850. In de 19e eeuw waren hier verschillende kleine leerlooierijen en schoenmakerijen gevestigd, gevolgd door leer- en schoenfabrieken met honderden werknemers; hierdoor was het dorp welvarend tot de terugslag van de leerindustrie in het midden van de 20e eeuw.

Bekendheid kreeg het ook door aanverwante bedrijven, looiextractfabriek. vilt en zeemleerindustrie, terwijl daarnaast een grote limonadefabriek ontstond.

Monumenten: Hervormde kerk. laat-gotische kruiskerk, waarvan het schip uit 1640 als ruïne is geconserveerd. Koor en dwarspand uit de 15e eeuw. De toren is iets ouder dan de kerk. St.Laurentiuskerk in neo-byzantijnse stijl, naar ontwerp van Jos en Pieter Cuypers; St.Jozefkerk; diverse oude boerderijen; St.Elisabethgasthuis aan de Hoge Ham.

Korenmolens in de Molensteeg en aan de Lage Ham.

Recreatie: ten z.w. van het dorp bossen en zandverstuivingen in Boswachterij Dorst; oostelijk van Dongen de Loonse en Drunense duinen, vooral bekend zijn de Duiventoren en de Woeste Zee, rijk aan natuurschoon. Zwembad De Vennen; watersport Wilhelminakanaal.

De gemeente Dongen is aangesloten bij het Stadsgewest Tilburg waarmee in 1966 een begin werd gemaakt en waarin vijftien gemeenten samenwerken.

Overheidsinstellingen: gemeentehuis Hoge Ham 62; hoofdbureau rijkspolitie, Prins Bernhardstraat 29; hoofdpostkantoor Hoge Ham 42; Waterschap De Dongestroom ’s-Gravenmoer; Hoogheemraadschap West-Brabant. Nutsbedrijven: Gas: gemeentelijk energiebedrijf Oude Baan 19: water: Waterl.mij Noord-West-Brabant, Oosterhout; elektriciteit: via gemeentelijk energiebedrijf.

Bedrijventerreinen: Tichelrijt, industrieterrein De Wildert; Landmachtcomplex.

Onderwijs: 7 kleuterscholen, waarvan 4 r.k.. 2 openbaar, 1 prot. chr.: 11 basisscholen waarvan 8 r.k., 2 openbaar, 1 prot. chr.; 2 Mavo’s, 1 Havo, 1 levensschool, 1 Atheneum, 1 Lts, 1 Ihno, 2 pedag. academies.

Ziekenhuis: psychiatrisch ziekenhuis Overdonk. onderdeel van psychiatrisch centrum Jan Wier.

Legende: De dolende ridder In Dongen stond eens het kasteel van ridder Kiebold, over wie de banvloek was uitgesproken omdat hij heilige vaten uit de kerk had gestolen. Hij verviel tot de diepste armoede, en zijn kasteel zat zo vol ongedierte, dat het verbrand moest worden. De ridder verdronk zich in het moeras, maar hij doolt daar rond op zoek naar zijn oude burcht.

Bron: T. E. van Goor: Stad en Land van Breda, 1744; Oranjeboom I, II; dr. H. van Velthoven: Br. een gew. in opk., 1949; P. G. Bins: Toer. gids, 1965; Spoken en kastelen.